Ιδεόνιο
Η ιστορική διαμάχη ανάμεσα στον Άλμπερτ Αϊνστάιν και τον Ανρί Μπεργκσόν έλαβε χώρα στις 6 Απριλίου 1922 στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης στη Γαλλική Εταιρεία Φιλοσοφίας (Société française de philosophie) με το κεντρικό θέμα της σύγκρουσής τους να είναι η «φύση του χρόνου».
Η συνάντηση ήταν αρχικά προγραμματισμένη ως μια φιλική ακαδημαϊκή συζήτηση, καθώς ο Αϊνστάιν είχε επισκεφθεί το Παρίσι για να παρουσιάσει τη Θεωρία της Σχετικότητας.
Ωστόσο, εξελίχθηκε σε μια βαθιά σύγκρουση ανάμεσα στη φυσική και τη φιλοσοφία!
Ο Αϊνστάιν υποστήριζε ότι ο χρόνος είναι μια αντικειμενική, μετρήσιμη ποσότητα που ορίζεται από τα ρολόγια. Μέσα από τη θεωρία της σχετικότητας, έδειξε ότι ο χρόνος είναι σχετικός με το σύστημα αναφοράς και την κίνηση του παρατηρητή, αλλά επέμενε ότι μόνο ο φυσικός χρόνος είναι πραγματικός.
Μάλιστα, απέρριψε πλήρως τη φιλοσοφική προσέγγιση με την περίφημη φράση του: «Ο χρόνος των φιλοσόφων δεν υπάρχει».
Ο Μπεργκσόν (ο οποίος τότε ήταν ο διασημότερος φιλόσοφος στον κόσμο) δεν αμφισβήτησε τα μαθηματικά της σχετικότητας, αλλά υποστήριξε ότι ο Αϊνστάιν μπέρδευε τη μέτρηση του χρόνου με τον ίδιο τον χρόνο.
Για τον Μπεργκσόν, ο αληθινός χρόνος είναι η «διάρκεια» (la durée), δηλ μια συνεχής, υποκειμενική ροή της ανθρώπινης συνείδησης που περιλαμβάνει αναμνήσεις, προσμονές και βιώματα, τα οποία δεν μπορούν να τεμαχιστούν από τα ρολόγια ή τα μαθηματικά.
Η κοινή γνώμη της εποχής θεώρησε ότι ο Αϊνστάιν κέρδισε τη μάχη, κάτι που οδήγησε σε σταδιακή πτώση της δημοτικότητας του Μπεργκσόν.
Ωστόσο, η διαμάχη αυτή κόστισε προσωρινά και στον Αϊνστάιν. Η επιτροπή των Βραβείων Νόμπελ επηρεάστηκε από τις ενστάσεις του Μπεργκσόν και απένειμε στον Αϊνστάιν το Νόμπελ Φυσικής για το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο και όχι για τη Θεωρία της Σχετικότητας.
Κατά τη διάρκεια της διαμάχης, ο Μπεργκσόν είπε ότι «Τα ρολόγια δεν διαβάζουν τον εαυτό τους. Χρειάζεται πάντα μια συνειδητή ύπαρξη για να αντιληφθεί το πέρασμα του χρόνου.»
(όπως μεταφέρεται στη βιβλιογραφία της φιλοσοφίας της επιστήμης από το έργο του Μπεργκσόν Durée et Simultanéité και τη συζήτηση του 1922)
Ο Μπεργκσόν εννοούσε ότι ένα ρολόι απλώς καταγράφει μια χωρική κίνηση (τους δείκτες που γυρίζουν). Η ίδια η έννοια του χρόνου, της διαδοχής και της διάρκειας προϋποθέτει μια ανθρώπινη συνείδηση που συνδέει το «τώρα» με το «πριν» και το «μετά».
Σε αυτή τη διαμάχη δεν υπάρχει απόλυτος νικητής, καθώς οι δύο άνδρες μιλούσαν για δύο διαφορετικά πράγματα χρησιμοποιώντας την ίδια λέξη («χρόνος»).
Για τον Άλμπερτ Αϊνστάιν, ο χρόνος είναι μια φυσική διάσταση (χωροχρόνος), μεταβάλλεται ανάλογα με την ταχύτητα και τη βαρύτητα, και μετριέται αντικειμενικά με όργανα (ρολόγια). Στο πεδίο της φυσικής, η Θεωρία της Σχετικότητας έχει αποδειχθεί πειραματικά αναρίθμητες φορές (π.χ. στα συστήματα GPS). Στο σύμπαν, ο χρόνος λειτουργεί ακριβώς όπως τον περιέγραψε ο Αϊνστάιν.
Για τον Ανρί Μπεργκσόν, ο χρόνος είναι μια ψυχολογική και βιωματική πραγματικότητα (διάρκεια). Η επιστήμη μετράει μόνο τα «ίχνη» του χρόνου στον χώρο, αλλά χάνει την ίδια την εμπειρία της ροής του. Στο πεδίο της ανθρώπινης εμπειρίας είχε δίκιο. Η νευροεπιστήμη και η ψυχολογία επιβεβαιώνουν ότι ο άνθρωπος δεν βιώνει τον χρόνο γραμμικά ή μαθηματικά (ένα λεπτό χαράς περνάει γρήγορα, ένα λεπτό πόνου κρατάει αιώνες).
Ιστορικά και θεσμικά, η φυσική «κέρδισε» τον χρόνο και η θεωρία του Αϊνστάιν κυριάρχησε στον 20ό αιώνα, περιθωριοποιώντας τη φιλοσοφική προσέγγιση.
Όμως, στη σύγχρονη φυσική και τη φιλοσοφία της επιστήμης, το ερώτημα «γιατί νιώθουμε τον χρόνο να κυλάει, αφού οι νόμοι της φυσικής δείχνουν ένα στατικό σύμπαν;» παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια.
Το μαθηματικό παράδοξο είναι πως οι θεμελιώδεις νόμοι της φυσικής (Νεύτωνας, Maxwell, Σχετικότητα, Κβαντομηχανική) είναι χρονικά συμμετρικοί. Αν αντικαταστήσουμε το «t» (χρόνος) με το «-t» στις εξισώσεις, τα μαθηματικά δουλεύουν εξίσου τέλεια προς τα πίσω. Πώς γίνεται λοιπόν ένα σύμπαν που κυβερνάται από απολύτως συμμετρικούς νόμους, να γεννά μια βιολογία (εμάς) που είναι τόσο ασύμμετρη; Πώς αναδύεται το «βέλος του χρόνου» από συστατικά που δεν έχουν βέλος χρόνου;
Σήμερα η συζήτηση Αϊνστάιν-Μπεργκσόν έχει επιστρέψει στο προσκήνιο. Όταν οι φυσικοί προσπαθούν να ενώσουν τη Γενική Σχετικότητα (που βλέπει τον χρόνο ως διάσταση) με την Κβαντομηχανική, έρχονται αντιμέτωποι με το λεγόμενο «Πρόβλημα του Χρόνου» (The Problem of Time).
Η άκαμπτη θέση του Αϊνστάιν ότι «ο χρόνος των φιλοσόφων δεν υπάρχει» άφησε ένα τεράστιο θεωρητικό κενό. Σύγχρονοι φυσικοί (π.χ. ο Lee Smolin στο βιβλίο του Time Reborn) υποστηρίζουν ότι για να προχωρήσει η κοσμολογία, ίσως πρέπει να δεχτούμε ότι ο χρόνος είναι τελικά πραγματικός και δυναμικός, και όχι μια στατική γεωμετρική ψευδαίσθηση όπως πίστευε ο Αϊνστάιν.
Λιγότερα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου