Θεέ του ουρανού και του παντός,
αυτείν’ οι γραμματισμένοι,
αυτείν’ οι πολιτισμένοι,
έκαμαν και κάνουν αυτά τα λάθη…
|
Μετάφραση: Αναστασία Δασκαρόλη Πρωτότυπος τίτλος: Die gespaltene Westlichkeit (ή The Divided West) Έκδοση: Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2007
Πρόκειται για μια συλλογή δοκιμίων του Γιούργκεν Χάμπερμας που γράφτηκαν κυρίως μετά το 2001, με αφορμή:
την 11η Σεπτεμβρίου,
τον πόλεμο στο Ιράκ,
την αλλαγή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής,
την κρίση νομιμοποίησης της Δύσης ως ενιαίου πολιτικού και αξιακού χώρου.
Ο Habermas εξετάζει πώς η Δύση «διχάστηκε» ανάμεσα σε δύο μοντέλα:
ΗΠΑ → μονομερής ισχύς, προληπτικός πόλεμος, στρατηγική ηγεμονία
Ευρώπη → πολυμερής διπλωματία, διεθνές δίκαιο, θεσμική νομιμοποίηση
Ο Habermas υποστηρίζει ότι μετά το 2001 η Δύση έπαψε να είναι ενιαία. Οι ΗΠΑ υιοθέτησαν μια νεοσυντηρητική στρατηγική ισχύος, ενώ η Ευρώπη παρέμεινε πιστή στο κοσμοπολιτικό διεθνές δίκαιο.
Η διάσπαση δεν είναι απλώς πολιτική· είναι φιλοσοφική και αξιακή.
Ο Habermas δείχνει ότι η αμερικανική πολιτική μετά το 2001:
υποβάθμισε τον ΟΗΕ,
εισήγαγε την έννοια του «προληπτικού πολέμου»,
έθεσε την ισχύ πάνω από τη νομιμότητα.
Αυτό υπονομεύει το μοντέλο της μεταεθνικής δημοκρατίας που ο Habermas θεωρεί απαραίτητο για τον 21ο αιώνα.
Η Ευρώπη, κατά τον Habermas, δεν είναι απλώς γεωγραφικός χώρος αλλά πολιτικό πρόταγμα:
κράτος δικαίου,
θεσμική λογοδοσία,
διαβούλευση,
πολυμέρεια.
Η Ευρώπη πρέπει να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην αμερικανική μονομέρεια.
Ο Habermas προτείνει τη δημιουργία μιας παγκόσμιας δημόσιας σφαίρας όπου:
οι αποφάσεις λαμβάνονται με διαβούλευση,
οι διεθνείς θεσμοί αποκτούν δημοκρατική νομιμοποίηση,
οι πολίτες συμμετέχουν πέρα από τα εθνικά σύνορα.
Αυτό είναι η «μεταεθνική δημοκρατία» που ο Habermas θεωρεί αναγκαία.
Η διάσπαση της Δύσης δεν είναι απλώς γεωπολιτική. Είναι ρήξη δύο μοντέλων ορθολογικότητας:
στρατηγική ορθολογικότητα (ΗΠΑ) → ισχύς, αποτελεσματικότητα
επικοινωνιακή ορθολογικότητα (Ευρώπη) → διάλογος, νομιμοποίηση
Ο Habermas υπερασπίζεται το δεύτερο ως θεμέλιο της δημοκρατίας.
Το βιβλίο είναι μια βαθιά ανάλυση του πώς η Δύση έχασε την ενότητά της μετά το 2001 και γιατί η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει τον ρόλο του θεσμικού αντίβαρου στην αμερικανική ισχύ.
ΙΙ
Ο Habermas περιγράφει τη «διάσπαση της Δύσης» ως ρήξη δύο μορφών ορθολογικότητας:
στρατηγική ορθολογικότητα (ΗΠΑ),
επικοινωνιακή ορθολογικότητα (Ευρώπη).
Ο Χάιντεγκερ περιγράφει τη νεωτερικότητα ως λήθη του Είναι και κυριαρχία της τεχνικής (Gestell), όπου ο κόσμος γίνεται «αποθεματικό» προς χρήση.
Η διάσπαση της Δύσης στον Habermas είναι η πολιτική μορφή της χαιντεγκεριανής διάγνωσης:
Η αμερικανική μονομέρεια είναι η τεχνική-στρατηγική στάση απέναντι στον κόσμο: ο κόσμος ως υλικό προς διαχείριση.
Η ευρωπαϊκή πολυμέρεια είναι η επικοινωνιακή-διαλογική στάση: ο κόσμος ως χώρος νοήματος και συνύπαρξης.
Ο Habermas δεν αποδέχεται τη χαιντεγκεριανή οντολογία, αλλά η διάγνωση του προβλήματος είναι κοινή:
Η Δύση διχάζεται επειδή η τεχνική λογική (Gestell) έχει υπερισχύσει της πολιτικής λογικής της διαβούλευσης.
Η κρίση της Δύσης είναι κρίση του τρόπου φανέρωσης του Είναι μέσα στην πολιτική πράξη.
Ο Habermas θεμελιώνει τη δημοκρατία στην επικοινωνιακή δράση: η πολιτική νομιμοποίηση προκύπτει από τον λόγο, όχι από την ισχύ.
Αυτό είναι βαθιά αριστοτελικό.
Η πολιτική είναι πρᾶξις, όχι τεχνική.
Η πόλις υπάρχει «ἕνεκα τοῦ εὖ ζῆν», όχι για στρατηγική ισχύ.
Ο λόγος (λόγος–διάλογος) είναι το θεμέλιο της κοινότητας.
Ο Habermas μεταφέρει αυτά τα στοιχεία στη νεωτερικότητα:
η πολιτική νομιμοποίηση = διαβούλευση,
η δημοκρατία = συλλογική φρόνησις,
η δημόσια σφαίρα = σύγχρονη αγορά λόγου.
Η αμερικανική μονομέρεια είναι μορφή στρατηγικής τέχνης (τέχνη–τεχνική). Η ευρωπαϊκή πολυμέρεια είναι μορφή πρᾶξις και λόγου.
Άρα:
Η διάσπαση της Δύσης είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην αριστοτελική πολιτική (λόγος) και στη νεωτερική τεχνική (ισχύς).
Ο Habermas βλέπει τη δημοκρατία ως διαδικασία νομιμοποίησης μέσω λόγου. Η διάσπαση της Δύσης είναι κρίση αυτής της διαδικασίας.
Η Ευρώπη στηρίζεται σε θεσμούς διαβούλευσης: ΕΕ, ΟΗΕ, διεθνές δίκαιο.
Οι ΗΠΑ στηρίζονται σε θεσμούς ισχύος: στρατηγική ηγεμονία, προληπτικός πόλεμος.
Η δημοκρατία απαιτεί δημόσια σφαίρα. Η διάσπαση της Δύσης δείχνει ότι η παγκόσμια δημόσια σφαίρα δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί.
Η δημοκρατία απαιτεί αμοιβαία αναγνώριση. Η μονομερής ισχύς καταστρέφει αυτή την αναγνώριση.
Η διάσπαση της Δύσης είναι κρίση της μεταεθνικής δημοκρατίας. Η λύση είναι η ενίσχυση της επικοινωνιακής ορθολογικότητας σε παγκόσμιο επίπεδο.
ΙΙΙ
Μπορούμε να συνθέσουμε τις τρεις γραμμές σε μία ενιαία θεωρία:
Η πολιτική είναι πράξη λόγου και κοινότητας.
Η τεχνική λογική απειλεί τον χώρο του λόγου.
Η δημοκρατία πρέπει να ανασυστήσει τον χώρο του λόγου απέναντι στην τεχνική.
Η διάσπαση της Δύσης είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην αριστοτελική πολιτική του λόγου και στη χαιντεγκεριανή τεχνική του Gestell. Ο Habermas προτείνει τη δημοκρατία ως τον τρόπο υπέρβασης αυτής της σύγκρουσης.
Η Αθηναϊκή Αντιπροσώπευση (Τσιαντής) είναι:
αριστοτελική (λόγος–πολιτική κοινότητα),
χαιντεγκεριανή (ανασύσταση του χώρου του Είναι μέσω συμμετοχής),
habermasian (επικοινωνιακή νομιμοποίηση μέσω συμμετοχής).
Η θεωρία της Αθηναϊκής Αντιπροσώπευσης είναι ακριβώς αυτό που λείπει από τη Δύση: ένας μηχανισμός που επαναφέρει τον λόγο (Αριστοτέλης), αποκαθιστά την παρουσία (Χάιντεγκερ), και θεμελιώνει τη νομιμοποίηση (Habermas).
Ο Αντώνης Ανδρουλιδάκης έκανε ένα σχόλιο.
