Καλημέρα σας και χρόνια πολλά,
Οι Έλληνες φυσικοί στην Αντίσταση!!!
Η 28η Οκτωβρίου μάς θυμίζει την απόφαση ενός λαού να υπερασπιστεί την ελευθερία του. Στην ιστορική μνήμη κυριαρχούν δικαιολογημένα οι στρατιώτες του μετώπου, οι αντάρτες, οι εκτελεσμένοι, οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν στις πόλεις και στα χωριά. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και άνθρωποι της επιστήμης: πανεπιστημιακοί, καθηγητές, φοιτητές και μαθητές που ένωσαν τη ζωή τους με τον αγώνα κατά της Κατοχής.
Μια ιδιαίτερη θέση σε αυτή την ιστορία έχουν οι Έλληνες φυσικοί. Ορισμένοι ήταν ήδη αναγνωρισμένοι επιστήμονες όταν άρχισε ο πόλεμος. Άλλοι μπήκαν στην Αντίσταση πολύ νέοι και απέκτησαν την επιστημονική τους ιδιότητα αργότερα. Οι διαδρομές τους συναντούν διαφορετικές οργανώσεις και μορφές δράσης: το ΕΑΜ και την ΕΠΟΝ, την ΕΚΚΑ, τα συμμαχικά δίκτυα πληροφοριών, αλλά και την έμπρακτη άρνηση υποταγής μέσα στα πανεπιστήμια.
Έξι χαρακτηριστικές περιπτώσεις φωτίζουν αυτή τη συνάντηση της επιστήμης με την ιστορία.
Αχιλλέας Παπαπέτρου: ο ερευνητής της βαρύτητας στην εαμική Αντίσταση
Ο Αχιλλέας Παπαπέτρου, γεννημένος στην Ηράκλεια Σερρών το 1907, υπήρξε σημαντικός θεωρητικός φυσικός με διεθνή συμβολή στη Γενική Σχετικότητα. Το όνομά του συνδέθηκε με τη μελέτη της κίνησης σωμάτων με σπιν σε βαρυτικό πεδίο και με ακριβείς λύσεις των εξισώσεων του Αϊνστάιν.
Απόφοιτος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και διδάκτορας στη Στουτγάρδη, ανέλαβε καθήκοντα καθηγητή Φυσικής στο ΕΜΠ το 1940. Στην Κατοχή συνδέθηκε με το ΕΑΜ, ενώ συνέχισε τη διδασκαλία και την έρευνά του κάτω από συνθήκες επιστημονικής απομόνωσης. Η πολιτική του τοποθέτηση και η συμμετοχή του στο εαμικό περιβάλλον καταγράφονται στην ιστορική βιβλιογραφία του ίδιου του Πολυτεχνείου.
Η Απελευθέρωση τον βρήκε αντιμέτωπο με τις διώξεις που ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά. Το 1945 τέθηκε σε διαθεσιμότητα και το 1946 απολύθηκε από το ΕΜΠ. Την ίδια χρονιά άρχισε να εργάζεται στο Ινστιτούτο Ανωτέρων Μελετών του Δουβλίνου, σε συνεργασία με τον Έρβιν Σρέντινγκερ. Ακολούθησε σημαντική επιστημονική σταδιοδρομία στο εξωτερικό, με τελικό μεγάλο σταθμό το Παρίσι.
Η περίπτωσή του αποτυπώνει και μια απώλεια για την ελληνική επιστήμη: ένας ερευνητής που μπορούσε να συμβάλει αποφασιστικά στην ανάπτυξή της αναγκάστηκε να συνεχίσει το έργο του μακριά από τη χώρα του.
Καίσαρ Αλεξόπουλος: ένας ασύρματος κρυμμένος ανάμεσα στα εκθέματα
Ο Καίσαρ Αλεξόπουλος (1909–2010), καθηγητής Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνδέεται με ένα συγκεκριμένο περιστατικό της κατοχικής ιστορίας του Παλαιού Χημείου, στην οδό Σόλωνος.
Σύμφωνα με την επίσημη πανεπιστημιακή αφήγηση, από ασύρματο του Χημείου πραγματοποιούνταν επικοινωνία με την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση στην Αίγυπτο. Οι γερμανικές αρχές εντόπισαν την εκπομπή με ραδιογωνιόμετρο και έφθασαν στο κτήριο αναζητώντας τον εξοπλισμό και τους υπευθύνους.
Ο Αλεξόπουλος είχε φροντίσει να αποσυναρμολογηθεί ο ασύρματος και να τοποθετηθεί στις προθήκες ως έκθεμα. Η έρευνα δεν αποκάλυψε αυτό που αναζητούσαν οι Γερμανοί. Το περιστατικό μνημονεύεται σε επίσημη προσφώνηση του πρύτανη του ΕΚΠΑ για την εκατονταετηρίδα του Τμήματος Χημείας.
Σε αυτή την ιστορία η επιστημονική γνώση αποκτά άμεση πρακτική σημασία. Η εξοικείωση με τα όργανα και τις επικοινωνίες βοηθά να προστατευτεί μια μυστική δραστηριότητα. Το πανεπιστημιακό εργαστήριο γίνεται μέρος του αγώνα, με τον κίνδυνο που συνεπαγόταν κάθε τέτοια πράξη στην κατεχόμενη Αθήνα.
Δημήτριος Χόνδρος: η άρνηση συνεργασίας με τον κατακτητή
Ο Δημήτριος Χόνδρος (1882–1962), πανεπιστημιακός δάσκαλος της Φυσικής με σπουδές και ερευνητική εργασία στη Γερμανία, εκπροσωπεί μια άλλη μορφή αντίστασης: τη δημόσια και θεσμική ανυπακοή.
Τον Αύγουστο του 1941 η κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου απαίτησε από τους δημοσίους υπαλλήλους υπόσχεση συνεργασίας με τις ιταλικές στρατιωτικές και πολιτικές αρχές, απειλώντας με απόλυση όσους αρνούνταν. Ο Χόνδρος συγκαταλέγεται στους καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών που αντέδρασαν, μαζί με τον Ιωάννη Κακριδή, τον Κωνσταντίνο Τσάτσο και τον Νικόλαο Λούρο.
Ο ίδιος κατέγραψε τις σχετικές ενέργειες σε ιστορικό σημείωμα, το οποίο διασώθηκε στο αρχείο του Κακριδή και παρουσιάστηκε αργότερα δημόσια.
Η στάση αυτή είχε ιδιαίτερη βαρύτητα. Ένας καθηγητής με κύρος έθετε όριο στην απαίτηση νομιμοποίησης της κατοχικής εξουσίας, διακινδυνεύοντας τη θέση του. Η περίπτωση του Χόνδρου θυμίζει την ευρύτητα της αντιστασιακής στάσης. Η κατοπινή ομηρεία του από τον ΕΛΑΣ στα Δεκεμβριανά υπενθυμίζει παράλληλα πόσο σύνθετες και τραγικές υπήρξαν οι διαδρομές εκείνης της εποχής.
Ευτύχης Μπιτσάκης: από τη μαθητική Αντίσταση στη Φυσική και τη Φιλοσοφία
Ο Ευτύχης Μπιτσάκης (1927–2025), από τον Κάδρο της περιοχής Καντάνου στην Κρήτη, πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση από τις γραμμές της ΕΠΟΝ, της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων.
Τότε ήταν ακόμη μαθητής. Οι σπουδές και η επιστημονική του πορεία ακολούθησαν. Αυτή η χρονική σειρά έχει σημασία: στην ιστορία του βλέπουμε έναν νέο αγωνιστή που στη συνέχεια έγινε φυσικός, χημικός και φιλόσοφος.
Το 1946 εισήχθη στο Τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Στη διάρκεια του Εμφυλίου καταδικάστηκε για την πολιτική του δράση και παρέμεινε φυλακισμένος έως το 1955. Αργότερα συνέχισε τις σπουδές του στη Γαλλία, στη Θεωρητική Φυσική και στη Φιλοσοφία, δίδαξε σε γαλλικά πανεπιστήμια και εργάστηκε ξανά στην Ελλάδα. Υπήρξε καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και ασχολήθηκε συστηματικά με τα θεμέλια της σύγχρονης Φυσικής και τη φιλοσοφία των επιστημών.
Η ζωή του συνδέει τη νεανική συμμετοχή στην Αντίσταση με τις μεταπολεμικές διώξεις και μια μακρόχρονη προσπάθεια επιστημονικής και πνευματικής δημιουργίας.
Γιώργος Δουνδουλάκης: τα δίκτυα πληροφοριών στην Κρήτη και στη Θεσσαλία
Ο Γιώργος Δουνδουλάκης (1921–2007), Ελληνοαμερικανός που μεγάλωσε στην Κρήτη, ανέπτυξε αντιστασιακή δράση πριν από τις μεταπολεμικές σπουδές του στη Φυσική.
Στην κατεχόμενη Κρήτη οργάνωσε δίκτυο πληροφοριών σε συνεργασία με τις βρετανικές υπηρεσίες. Μετά τη διαφυγή του στη Μέση Ανατολή εντάχθηκε στην αμερικανική OSS και επέστρεψε στην Ελλάδα το 1944, για δράση στη Θεσσαλία.
Εδώ διαθέτουμε και άμεσο ιστορικό τεκμήριο: έκθεσή του προς την OSS, με ημερομηνία 30 Απριλίου 1945, καθώς και υπηρεσιακές αξιολογήσεις της αποστολής του, διατηρούνται στο ψηφιακό αρχείο του ΕΛΙΑ. Καταγράφουν τη συγκρότηση δικτύου συλλογής πληροφοριών και τη συνεργασία του με δυνάμεις του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Η αξιολόγηση αναγνωρίζει την ποσότητα και την ποιότητα των πληροφοριών που παρείχε το δίκτυό του.
Μετά τον πόλεμο σπούδασε Φυσική στο Πολυτεχνείο του Μπρούκλιν και εργάστηκε στα ηλεκτρονικά, στις κεραίες και στα ραντάρ. Συνδέθηκε επίσης με την αρχική ιδέα ανάρτησης του συστήματος τροφοδοσίας του ραδιοτηλεσκοπίου του Αρεσίμπο, στην ανάπτυξη της οποίας συνέβαλε ο αδελφός του Ηλίας.
Η διαδρομή του φωτίζει τη σημασία της πληροφορίας και των επικοινωνιών στην Αντίσταση, καθώς και τη συνεργασία ανθρώπων με διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες.
Επαμεινώνδας Στασινόπουλος: από την ΕΚΚΑ στη διαστημική Φυσική
Ο Επαμεινώνδας Στασινόπουλος (1921–2022), ελληνικής καταγωγής, γεννήθηκε στη Γερμανία. Το 1935, ύστερα από βίαιη επίθεση μελών της Χιτλερικής Νεολαίας εναντίον του ίδιου και του αδελφού του, η οικογένεια κατέφυγε στην Ελλάδα.
Στην Κατοχή συμμετείχε στην ΕΚΚΑ, την Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση. Η πρώτη του κατεύθυνση σπουδών ήταν η Νομική. Αργότερα, μετά τη μετανάστευσή του στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1954, στράφηκε στα Μαθηματικά και στη Φυσική.
Το 1961 εντάχθηκε στο διαστημικό κέντρο Goddard της NASA. Ασχολήθηκε με τη φυσική των ακτινοβολιών, το γεωμαγνητικό και διαστημικό περιβάλλον και τις επιδράσεις της ακτινοβολίας σε ηλεκτρονικά και βιολογικά συστήματα. Έφθασε να διευθύνει το Γραφείο Φυσικής Ακτινοβολιών του κέντρου και άφησε εκτεταμένο ερευνητικό έργο.
Και εδώ χρειάζεται να διατηρήσουμε τη σωστή χρονική σειρά: η αντιστασιακή του δράση προηγήθηκε της σταδιοδρομίας του ως φυσικού. Η συμμετοχή του στην ΕΚΚΑ προσθέτει μια ακόμη διαφορετική οργανωτική διαδρομή στο αφιέρωμα.
Η επιστημονική κοινότητα μέσα στην ιστορία
Οι ζωές αυτών των ανθρώπων αποκαλύπτουν διαφορετικούς τρόπους συμμετοχής στον ίδιο μεγάλο αγώνα. Ο Παπαπέτρου συνδέθηκε με το ΕΑΜ. Ο Μπιτσάκης αγωνίστηκε ως μαθητής στην ΕΠΟΝ. Ο Στασινόπουλος συμμετείχε στην ΕΚΚΑ. Ο Δουνδουλάκης έδρασε στα συμμαχικά δίκτυα πληροφοριών. Ο Αλεξόπουλος προστάτευσε μια μυστική επικοινωνία. Ο Χόνδρος αντιτάχθηκε στην απαίτηση συνεργασίας με τις κατοχικές αρχές.
Η Αντίσταση περιλάμβανε ένοπλη δράση, διαδηλώσεις, απεργίες, παράνομο Τύπο, πληροφορίες και αλληλεγγύη. Μέσα σε αυτή την ευρύτητα βρήκαν τη θέση τους άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, επαγγελμάτων και πολιτικών πεποιθήσεων.
Για τους επιστήμονες, η επιλογή μπορούσε να έχει ιδιαίτερες συνέπειες: να κινδυνεύσουν οι ίδιοι και οι συνεργάτες τους, να διακοπούν οι σπουδές τους, να χαθεί μια πανεπιστημιακή θέση, να συνεχιστεί η ζωή στην εξορία ή στη μετανάστευση. Στις διαδρομές του Παπαπέτρου και του Μπιτσάκη βλέπουμε πόσο βαρύ υπήρξε και το μεταπολεμικό τίμημα των πολιτικών συγκρούσεων.
Σήμερα, δίπλα στις εξισώσεις, στα βιβλία και στις ερευνητικές εργασίες τους, αξίζει να θυμόμαστε αυτές τις επιλογές. Αναδεικνύουν την ευθύνη του επιστήμονα ως πολίτη και τη δυνατότητα της γνώσης να υπηρετεί την κοινωνία σε συνθήκες ακραίας δοκιμασίας.
Στα εργαστήρια, στις αίθουσες διδασκαλίας, στις οργανώσεις της νεολαίας και στα μυστικά δίκτυα επικοινωνίας, άνθρωποι που υπηρέτησαν τη Φυσική πήραν θέση απέναντι στην Κατοχή.
Αυτή η πλευρά της ιστορίας της ελληνικής επιστήμης αξίζει να έχει τη θέση της στη συλλογική μας μνήμη.
Λιγότερα
