Κάθε μέρα ακούμε για μια νέα ανθρωποκτονία· συχνά για μια γυναικοκτονία. Ακόμα και οι μη ειδικοί αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά. Το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο· είναι συστημικό, κοινωνικό, σχεσιακό. Και ακριβώς γι’ αυτό, η επιστήμη οφείλει να εξετάσει όχι μόνο τα άτομα, αλλά τα συστήματα μέσα στα οποία τα άτομα δρουν.
Η κλασική ψυχολογία εξακολουθεί να λειτουργεί με μια ηθική και επιστημολογική αντίληψη Νευτώνειας εποχής: αναζητά γραμμικές αιτίες, ατομικές μεταβλητές, μονοδιάστατες εξηγήσεις. Σχηματοποιώντας, είναι σα να δουλεύει με εξισώσεις μιας μεταβλητής: y = f(x), όπου το άτομο είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή και η συμπεριφορά το αποτέλεσμα.
Όμως η ανθρώπινη ψυχική λειτουργία δεν είναι μονοδιάστατη. Οι σχέσεις, οι οικογένειες, τα ζευγάρια, οι κοινωνικές πιέσεις, οι ρόλοι, οι ασυμμετρίες ισχύος, οι πολιτισμικές προσδοκίες — όλα αυτά συνιστούν ένα πολύπλοκο σύστημα μεταβλητών.
Η ψυχολογία, αν θέλει να είναι αποτελεσματική, πρέπει να λειτουργεί ως συνάρτηση τουλάχιστον τριών μεταβλητών: y = f(x₁, x₂, x₃), όπου x₁ και x₂ είναι τα μέλη του ζευγαριού και x₃ το παιδί ή το οικογενειακό πλαίσιο.
Η ψυχιατρική, ακόμη περισσότερο, λειτουργεί ως συνάρτηση πολλών μεταβλητών: u = f(x₁, x₂, …, xₙ), όπου το σύστημα είναι πολυπαραγοντικό, βιολογικό, κοινωνικό, σχεσιακό, πολιτισμικό.
Οι ειδικοί τα γνωρίζουν αυτά. Το πρόβλημα είναι ότι η κοινωνία δεν τα γνωρίζει. Και όσο η κοινωνία δεν τα γνωρίζει, η επιστήμη αναγκάζεται να λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο που δεν της επιτρέπει να ασκήσει το έργο της ολοκληρωμένα.
Το επιστημολογικό χάσμα: η ατομοκεντρική θεώρηση
Η βία στις σχέσεις δεν είναι ατομικό φαινόμενο. Είναι σχεσιακό σύμπτωμα που αναδύεται από την αλληλεπίδραση δύο ανθρώπων μέσα σε ένα πλαίσιο πίεσης, φόβου, εξάρτησης, κοινωνικών ρόλων και πολιτισμικών στερεοτύπων.
Όταν η επιστήμη εξετάζει μόνο τον έναν από τους δύο, δημιουργείται ένα επιστημολογικό κενό: η ανάλυση δεν συλλαμβάνει τη δομή που παράγει τη βία.
Το λειτουργικό χάσμα: η πρακτική της μονοπρόσωπης θεραπείας
Στην πράξη, η ψυχολογία και η ψυχιατρική συχνά καλούνται να δουλέψουν με ένα μέλος του ζευγαριού ή της οικογένειας. Αυτό έχει σοβαρούς περιορισμούς:
δεν βλέπουν τη δυναμική της σχέσης,
δεν καταγράφουν τα μοτίβα αλληλεπίδρασης,
δεν αξιολογούν τους ρόλους που ενεργοποιούνται,
δεν έχουν πρόσβαση στη βιολογική συγχρονικότητα των συντρόφων,
δεν μπορούν να παρέμβουν στο σύστημα, παρά μόνο στο άτομο.
Η μονοπρόσωπη θεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο, αλλά δεν μπορεί να διορθώσει το σύστημα.
Η συστημική προσέγγιση: το ζευγάρι ως ζωντανό σύστημα
Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι οι ανθρώπινες σχέσεις λειτουργούν ως δυναμικά συστήματα. Η βία δεν είναι έκρηξη ενός ατόμου· είναι απορρύθμιση του συστήματος.
Η επιστήμη μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά μόνο όταν:
μελετά και τα δύο μέλη του ζευγαριού,
καταγράφει τα μοτίβα αλληλεπίδρασης,
αναλύει τους ρόλους και τις ασυμμετρίες ισχύος,
εξετάζει το κοινωνικό πλαίσιο,
και παρεμβαίνει συστημικά, όχι ατομικά.
Τι πρέπει να αλλάξει
Αν θέλουμε μια κοινωνία ελευθερίας, πρέπει να αναμορφώσουμε:
το εκπαιδευτικό σύστημα, ώστε να διδάσκει συστημική σκέψη,
το σύστημα υγείας, ώστε να λειτουργεί πολυπαραγοντικά,
και ιδιαίτερα το σύστημα ψυχικής υγείας, ώστε να αντιμετωπίζει τις ανθρώπινες σχέσεις ως σύνθετα συστήματα και όχι ως άθροισμα ατομικών συμπεριφορών.
Δεν κομίζουμε γλαύκας εις Αθήνας. Τα γνωρίζουν πολύ καλά αυτά οι ειδικοί. Αλλά είναι καιρός να τα γνωρίσουμε και εμείς — οι πολίτες — και να σταθούμε στο πλευρό τους.
Κ. Τσιαντής, Ph.D Πανεπιστήμιο Maryland, 22/9/2026
