Ακολουθήστε
ΟΤΑΝ Ο ΦΟΒΟΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΙΟ ΠΙΘΑΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ.
Τις τελευταίες ημέρες, μετά το περιστατικό με ιρανικό drone που φέρεται να έπληξε την αγγλική βάση στο Ακρωτήρι και τις κινήσεις στρατιωτικής προετοιμασίας που ακολούθησαν -όπως η παρουσία ελληνικών φρεγατών και αεροσκαφών F-16 στην περιοχή- ένα κύμα ανησυχίας διαχύθηκε σε μεγάλο μέρος της κυπριακής και της ελληνικής κοινωνίας.
Πέρα όμως από τα ίδια τα γεγονότα, υπάρχει ένα ψυχολογικό φαινόμενο που εξηγεί γιατί τέτοιες εξελίξεις βιώνονται τόσο έντονα και συχνά ως πιο άμεσες ή απειλητικές απ’ όσο είναι στην πραγματικότητα.
Στην ψυχολογία αυτό ονομάζεται Availability Heuristic, δηλαδή μια "νοητική διαθεσιμότητα", μια ψυχολογική γνωστική μεροληψία (cognitive bias) ή «νοητική συντόμευση» (mental shortcut), σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι κρίνουν την πιθανότητα ενός γεγονότος ή τη συχνότητα εμφάνισής του, με βάση το πόσο εύκολα έρχονται στο μυαλό τους σχετικά παραδείγματα .
Με βάση αυτόν τον νοητικό μηχανισμό ο εγκέφαλος εκτιμά πόσο πιθανό είναι ένα γεγονός. Αντί να υπολογίζει στατιστικά δεδομένα, χρησιμοποιεί μια απλούστερη διαδικασία: ό,τι έρχεται εύκολα στο μυαλό μας, το θεωρούμε πιο πιθανό να συμβεί.
Αν μια εικόνα, μια είδηση ή ένα γεγονός επαναλαμβάνεται συχνά, γίνεται πιο «διαθέσιμο» στη μνήμη μας. Έτσι ο εγκέφαλος το αντιλαμβάνεται ως πιο συχνό ή πιο κοντινό.
Με άλλα λόγια, η αίσθηση κινδύνου δεν καθορίζεται τόσο από την πραγματικότητα, όσο από την ένταση με την οποία παρουσιάζεται η πληροφορία. Και εδώ χρειάζεται να σκεφτεί ο "ενήλικος πολίτης" ποιοι συστημικοί μηχανισμοί εντείνουν ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται η πληροφορία.
Είμαστε στο σημείο όπου η γεωπολιτική συναντά την ψυχολογία.
Σε περιόδους διεθνούς έντασης, εικόνες όπως drones και πυραυλικά πλήγματα, στρατιωτικές βάσεις, πολεμικά πλοία, μαχητικά αεροσκάφη, ασκήσεις συναγερμού, οδηγίες προς το κοινό κλπ δημιουργούν ισχυρές οπτικές και συναισθηματικές εντυπώσεις. Όταν αυτές οι εικόνες εμφανίζονται συνεχώς στα μέσα ενημέρωσης ή στα κοινωνικά δίκτυα, ενεργοποιούν τον μηχανισμό της Availability Heuristic.
Έτσι, ακόμη κι αν ένα γεγονός είναι μεμονωμένο ή περιορισμένο, η κοινωνία μπορεί να το βιώσει ως ένδειξη ενός ευρύτερου κινδύνου που πλησιάζει.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε τέτοιες περιόδους αυξάνονται ερωτήματα όπως: «Θα επεκταθεί ο πόλεμος;» «Είμαστε σε κίνδυνο;»
«Μπορεί να γίνει κάτι εδώ;»
Ο νους προσπαθεί να προετοιμαστεί για το χειρότερο σενάριο, επειδή οι εικόνες του κινδύνου βρίσκονται συνεχώς μπροστά του.
Βέβαια εδώ υπάρχει και η ιδιαίτερη ευαισθησία της κυπριακής και της ελληνικής κοινωνίας, γιατί ενώ η Availability Heuristic λειτουργεί σε όλες τις κοινωνίες, ιδιαίτερα στην Κύπρο και στην Ελλάδα ενεργοποιείται συχνά πιο έντονα λόγω ιστορικής μνήμης.
Οι κοινωνίες μας έχουν βιώσει πολεμικές συγκρούσεις,
γεωπολιτικές κρίσεις και περιόδους έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Αυτή η συλλογική εμπειρία δημιουργεί μια ευαισθησία απέναντι σε εικόνες στρατιωτικής απειλής. Όταν εμφανίζονται ξανά παρόμοια στοιχεία -βάσεις, στρατιωτικές κινήσεις, διεθνείς εντάσεις- ο νους ανακαλεί παλιές μνήμες και τις συνδέει με το παρόν.
Η απειλή τότε δεν βιώνεται μόνο ως τρέχον γεγονός αλλά και ως επανενεργοποίηση ενός ιστορικού φόβου.
Σε έναν κόσμο 24ωρης ενημέρωσης, οι ειδήσεις δεν εμφανίζονται απλώς. Αναπαράγονται συνεχώς. Ένα γεγονός μπορεί να εμφανιστεί σε τηλεοπτικές αναλύσεις, σε ιστοσελίδες, σε κοινωνικά δίκτυα και σε συζητήσεις και σχόλια
Κάθε επανάληψη ενισχύει τη διαθεσιμότητα της εικόνας στη μνήμη.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η κοινωνία μπορεί να βιώσει μια κατάσταση ως πιο άμεση και πιο επικίνδυνη απ’ όσο δείχνουν τα πραγματικά δεδομένα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι φανταστικός. Σημαίνει ότι η αντίληψη του κινδύνου επηρεάζεται έντονα από τον τρόπο που κυκλοφορεί η πληροφορία.
Η Availability Heuristic δεν είναι λάθος του ανθρώπινου νου. Είναι ένας εξελικτικός μηχανισμός που μας βοηθά να αντιδρούμε γρήγορα σε πιθανούς κινδύνους.
Ωστόσο, σε έναν κόσμο γεμάτο πληροφορία, μπορεί εύκολα να δημιουργήσει ένα κλίμα όπου ο φόβος φαίνεται μεγαλύτερος από την πραγματικότητα.
Για τις κοινωνίες της Ανατολικής Μεσογείου, όπου η γεωπολιτική ένταση είναι συχνά παρούσα, η κατανόηση αυτού του μηχανισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μας βοηθά να ξεχωρίζουμε ανάμεσα σε πραγματική απειλή και στην ψυχολογική μεγέθυνση της απειλής.
Γιατί, η ψυχολογία των κοινωνιών δεν διαμορφώνεται μόνο από τα γεγονότα αλλά και από τον τρόπο που τα επεξεργάζονται.
Οπότε, η επίγνωση των μηχανισμών όπως η Availability Heuristic μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ψυχικής ανθεκτικότητας. Μας επιτρέπει να παραμένουμε ενημερωμένοι και προσεκτικοί χωρίς να παρασυρόμαστε από έναν διαρκή φόβο.
Γιατί τελικά, όπως δείχνει η ψυχολογία της αντίληψης, η πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτό που συμβαίνει γύρω μας. Είναι και ο τρόπος που ο νους μας μαθαίνει να τη βλέπει
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου