Αντώνης Ανδρουλιδάκης Ακολουθήστε 12 ώρ. ·
Ο ΔΥΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΑΠΕΙΛΗ
Ο όρος "πολιτισμικός ναρκισσισμός" χρησιμοποιείται στην πολιτική ψυχολογία για να περιγράψει την τάση μιας κοινωνίας ή ενός πολιτισμού να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως φορέα ανώτερων αξιών, ως πρότυπο προόδου ή ακόμη και ως ηθικό σημείο αναφοράς για ολόκληρο τον κόσμο.
Όπως στον ατομικό ναρκισσισμό, έτσι και στο συλλογικό επίπεδο η αυτοεικόνα αυτή λειτουργεί ως μηχανισμός ταυτότητας, δηλαδή, προσφέρει στα μέλη μιας κοινωνίας την αίσθηση ότι ανήκουν σε κάτι ιδιαίτερο, ανώτερο και ιστορικά δικαιωμένο.
Στην περίπτωση της Δύσης, αυτή η πολιτισμική αυτοεικόνα διαμορφώθηκε μέσα από μια μακρά ιστορική περίοδο οικονομικής, στρατιωτικής και τεχνολογικής υπεροχής. Από την αποικιοκρατική εποχή έως την περίοδο της μεταπολεμικής ηγεμονίας, η δυτική ισχύς συνδέθηκε με ένα ευρύτερο αφήγημα πολιτισμικής ανωτερότητας: η δημοκρατία, ο ορθολογισμός, η επιστήμη και η τεχνολογική πρόοδος παρουσιάστηκαν όχι μόνο ως ιστορικά επιτεύγματα αλλά και ως καθολικό πρότυπο προς το οποίο όφειλαν να κινηθούν όλες οι κοινωνίες.
Η ταύτιση όμως της πολιτισμικής ταυτότητας με την παγκόσμια κυριαρχία δημιουργεί μια εύθραυστη ψυχολογική ισορροπία. Όταν η γεωπολιτική πραγματικότητα μεταβάλλεται -όταν δηλαδή εμφανίζονται νέες ισχυρές δυνάμεις και ο κόσμος γίνεται περισσότερο πολυκεντρικός- η αλλαγή αυτή δεν βιώνεται μόνο ως μετατόπιση ισχύος. Μπορεί να βιωθεί ως ναρκισσιστικό πλήγμα (narcissistic injury) για την ίδια την ταυτότητα του πολιτισμού.
Σε αυτή τη συνθήκη, ο πολιτισμικός ναρκισσισμός μπορεί να οδηγήσει σε μια σειρά από ψυχοπολιτικές αντιδράσεις:
- Ηθικοποίηση της γεωπολιτικής σύγκρουσης. Οι αντιπαραθέσεις παρουσιάζονται ως αγώνας ανάμεσα στον «πολιτισμό» και την «βαρβαρότητα», μετατρέποντας την πολιτική σε ηθική αφήγηση.
- Δυσκολία αποδοχής της πολυπολικότητας. Η άνοδος άλλων κέντρων ισχύος ερμηνεύεται όχι ως φυσική ιστορική εξέλιξη αλλά ως απειλή απέναντι σε μια «φυσική» παγκόσμια τάξη.
- Αναζήτηση εξωτερικών εχθρών. Η ύπαρξη ενός αντιπάλου λειτουργεί ως μηχανισμός εσωτερικής συσπείρωσης και επιβεβαίωσης της ταυτότητας.
- Narcissistic rage (ναρκισσιστική οργή). Όταν η αυτοεικόνα ενός ατόμου ή μιας ομάδας τραυματίζεται, μπορεί να εμφανιστεί δυσανάλογη επιθετικότητα ή ακόμη και μια τάση αυτοκαταστροφής που εμφανίζεται όταν η ένταση ή η σύγκρουση γίνεται αβάσταχτη.
Από την οπτική της πολιτικής ψυχολογίας, ο πολιτισμικός ναρκισσισμός δεν είναι απλώς ιδεολογικό φαινόμενο.
Είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες προστατεύουν την αυτοεικόνα τους. Όταν όμως αυτή η αυτοεικόνα συνδέεται στενά με την παγκόσμια κυριαρχία, πολύ περισσότερο καθώς η ισχύς είναι στον ιδρυτικό πυρήνα του συγκεκριμένου πολιτισμού, τότε κάθε μεταβολή ισχύος μπορεί να βιωθεί ως απειλή για την ίδια την ύπαρξη του πολιτισμού.
Γι’ αυτό και οι ιστορικές περίοδοι μετάβασης συχνά συνοδεύονται από έντονες συγκρουσιακές αφηγήσεις. Αυτό ζούμε και αυτό θα ζήσουμε όλο και εντονότερα.
Η πρόκληση για έναν πολιτισμό, όπως ο Δυτικός, που έχει συνηθίσει να βρίσκεται στην κορυφή δεν είναι μόνο να προσαρμοστεί σε έναν νέο κόσμο, αλλά να το κάνει χωρίς να μετατρέψει την απώλεια της υπεροχής σε υπαρξιακή κρίση.
Σε τελική ανάλυση, το ζήτημα δεν είναι αν η Δύση θα παραμείνει ισχυρή ή όχι.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορεί να διαχειριστεί την ιστορική μετάβαση χωρίς να παγιδευτεί στην ψυχολογία ενός τραυματισμένου ναρκισσισμού - δηλαδή χωρίς να αντιδράσει με φόβο, άρνηση ή σύγκρουση καταστρέφοντας τελικά έναν κόσμου που αρνείται να δεχτεί ότι αλλάζει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου