Αντώνης Ανδρουλιδάκης
ΑΘΑΝΑΤΟΣ, ΤΕΛΕΙΟΣ ΚΑΙ ΦΩΤΙΣΜΕΝΟΣ
Πώς η αγορά πουλάει "απαντήσεις" στους τρεις μεγάλους φόβους μας
Νομίζω πως οι πολιτισμοί κρίνονται περισσότερο απ' αυτό που φοβούνται και λιγότερο απ' αυτά που δείχνουν ότι πιστεύουν. Και ίσως τρεις από τους μεγαλύτερους φόβους του σύγχρονου δυτικού υποκειμένου να είναι σήμερα περισσότερο ορατοί από ποτέ. Μην τυχόν και γεράσει, μην τυχόν σςν είναι αρκετός και μην τυχόν και ανακαλύψει ότι η ζωή του δεν έχει κανένα βαθύτερο νόημα.
Γύρω από αυτούς τους τρεις φόβους έχουν αναπτυχθεί τρεις τεράστιοι κόσμοι. Η βιομηχανία της ευεξίας και της μακροβιότητας. Η βιομηχανία της αυτοβελτίωσης. Και μια ολόκληρη αγορά νέας πνευματικότητας, από το New Age και το manifesting μέχρι τις «ενέργειες», τις δονήσεις, τις αύρες, τις προηγούμενες ζωές και τις ποικίλες «κβαντικές» υποσχέσεις.
Θα ήταν εύκολο να τα αποδώσουμε όλα αυτά στην αφέλεια των ανθρώπων. Να γελάσουμε με τον άνθρωπο που πληρώνει για να «καθαρίσει την ενέργειά του», να περιφρονήσουμε εκείνον που αναζητά έναν coach για να γίνει η «καλύτερη εκδοχή του εαυτού του» ή να αντιμετωπίσουμε ως ματαιόδοξο όποιον επενδύει μεγάλα ποσά στην αντιγήρανση. Θα ήταν όμως και εξαιρετικά επιφανειακό.
Γιατί πίσω από τις υπερβολές, τις απάτες και την ψευδοεπιστήμη υπάρχουν πραγματικές ανθρώπινες αγωνίες. Ο φόβος της φθοράς είναι πραγματικός. Η αγωνία της ανεπάρκειας είναι πραγματική. Η ανάγκη να έχει η ζωή μας κάποιο νόημα είναι πραγματική. Το ενδιαφέρον ερώτημα επομένως δεν είναι «πώς μπορούν οι άνθρωποι να πιστεύουν σε όλα αυτά;», αλλά τι βρίσκουν οι άνθρωποι εκεί που δεν βρίσκουν πια αλλού;
1. Η πρώτη μεγάλη αγορά είναι η α γ ο ρ ά τ η ς φ θ ο ρ ά ς.
Ο άνθρωπος γνώριζε πάντοτε ότι θα γεράσει και θα πεθάνει. Για το μεγαλύτερο μέρος όμως της ανθρώπινης ιστορίας η θνητότητα δεν ήταν τεχνικό πρόβλημα προς επίλυση. Ήταν όρος της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι θρησκείες, οι κοινότητες, οι τελετουργίες, η φιλοσοφία, οι οικογενειακές και συλλογικές αφηγήσεις προσπαθούσαν με διαφορετικούς τρόπους να δώσουν στον άνθρωπο έναν τρόπο να κατοικήσει αυτή τη γνώση.
Η σύγχρονη κουλτούρα κάνει κάτι διαφορετικό. Μετατρέπει ολοένα περισσότερο τη φθορά σε project διαχείρισης. Το σώμα δεν είναι πια μόνο το σώμα μέσα στο οποίο ζούμε. Είναι κάτι που πρέπει συνεχώς να παρακολουθούμε, να συντηρούμε, να βελτιώνουμε, να μετράμε, να βελτιστοποιούμε. Ύπνος, ορμόνες, διατροφή, βιοδείκτες, εμφάνιση, μυϊκή μάζα, βιολογική ηλικία. Η υγεία, ασφαλώς, είναι κατάκτηση. Κάπου όμως η φροντίδα του σώματος μπορεί να οδηγήσει στη φαντασίωση ότι με αρκετή γνώση, χρήμα και πειθαρχία ίσως μπορέσουμε να διαπραγματευτούμε το ίδιο μας το πεπερασμένο. Να μην πεθάνουμε ποτέ κουφάλα νεκροθάφτη! Αλλά η πραγματικότητα είναι ότι ηαγορά δεν μπορεί ακόμη να μας πουλήσει αθανασία. Μπορεί όμως να μας πουλά αδιάκοπα την αναβολή της φθοράς.
2. Η δεύτερη αγορά είναι πιο λεπτή, γιατί δεν αφορά πλέον το σώμα. Αφορά τον ίδιο τον εαυτό. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν καλείται απλώς να είναι. Καλείται να γίνεται δ ι α ρ κ ώ ς κ α λ ύ τ ε ρ ο ς.
Πιο παραγωγικός. Πιο επιτυχημένος. Πιο ελκυστικός. Πιο αποτελεσματικός. Πιο θετικός. Πιο συναισθηματικά ώριμος. Πιο "δουλεμένος". Ακόμη και η ψυχική ζωή αρχίζει να οργανώνεται με όρους απόδοσης. Γιατί the sky is the limit.
Κάποτε η αγορά πουλούσε κυρίως αντικείμενα στον άνθρωπο. Τώρα μπορεί να του πουλήσει τον ίδιο του τον εαυτό ως project.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις πιο παράξενες αντιφάσεις της εποχής μας. Ένας πολιτισμός που παράγει διαρκή σύγκριση, ανταγωνισμό, επισφάλεια και εξουθένωση λέει στον άνθρωπο ότι το πρόβλημα βρίσκεται πρωτίστως μέσα του ατομικά. Δεν είναι ακόμη αρκετά ανθεκτικός, αρκετά παραγωγικός, αρκετά θετικός, αρκετά εξελιγμένος.
Και αφού πρώτα του δημιουργήσει την αίσθηση ότι δεν είναι αρκετός, μπορεί στη συνέχεια να του πουλήσει τον τρόπο να γίνει η "καλύτερη εκδοχή του εαυτού του". Ο εαυτός γίνεται έτσι μια μικρή επιχείρηση. Πρέπει να επενδύει στον εαυτό του, να αυξάνει την αξία του, να διορθώνει τις αδυναμίες του, να παρακολουθεί την απόδοσή του. Ακόμη και η αυτογνωσία κινδυνεύει να πάψει να είναι συνάντηση με τον εαυτό και να γίνει πρόγραμμα αναβάθμισής του.
Και ύστερα υπάρχει η τρίτη αγορά. Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα από όλες.
3. Η α γ ο ρ ά τ ο υ ν ο ή μ α τ ο ς.
Γιατί προφανώς ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο να ζήσει περισσότερο και να γίνει καλύτερος. Χρειάζεται να ξέρει γιατί ζει. Χρειάζεται έναν τρόπο να αντέξει το τυχαίο, την αδικία, την απώλεια, την αρρώστια, τον θάνατο. Χρειάζεται κάποια αφήγηση μέσα στην οποία η ύπαρξή του να αποκτά συνοχή. Όταν όμως ένας πολιτισμός αποδυναμώνει τις κοινότητες, το ιερό, τις κοινές αφηγήσεις και τους τόπους μέσα στους οποίους κάποτε "κατοικούσαν" αυτά τα ερωτήματα, η ανάγκη δεν εξαφανίζεται, αλλά επιστρέφει με δριμύτητα.
Και τότε εμφανίζεται μια ολόκληρη κοσμολογία. Τίποτε δεν είναι τυχαίο, το Σύμπαν σου στέλνει μηνύματα, η ασθένεια κάτι θέλει να σου πει, οι αποτυχίες σου είναι 'μπλοκαρίσματα", η σκέψη σου δημιουργεί την πραγματικότητα, υπάρχουν ενέργειες που πρέπει να καθαριστούν και κρυφοί νόμοι που, αν τους μάθεις, θα μπορέσεις επιτέλους να επηρεάσεις τη μοίρα σου. Η μαγική σκέψη προσφέρει κάτι εξαιρετικά ελκυστικό. Την ανακούφιση από την αβεβαιότητα.
Και εδώ συμβαίνει ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία. Ο δυτικός πολιτισμός απομάκρυνε τη μαγεία από την πόρτα στο όνομα του ορθού λόγου και εκείνη επιστρέφει από το παράθυρο ως προϊόν.
Η πνευματικότητα γίνεται υπηρεσία. Η μύηση γίνεται σεμινάριο. Η τελετουργία συνεδρία. Η σοφία πιστοποίηση. Η κοινότητα πελατολόγιο. Το υπαρξιακό κενό αποκτά τιμοκατάλογο.
Ίσως λοιπόν αυτές οι τρεις αγορές να μην είναι τόσο διαφορετικές όσο φαίνονται. Η πρώτη λέει δεν χρειάζεται να αποδεχτείς ότι θα φθαρείς. Η δεύτερη δεν χρειάζεται να αποδεχτείς ότι θα παραμείνεις ατελής. Η τρίτη δεν χρειάζεται να αποδεχτείς ότι υπάρχουν πράγματα που δεν θα καταλάβεις και δεν θα ελέγξεις ποτέ.
Τρεις αγορές. Τρεις αρνήσεις. Ένα όριο.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα βαθύτερο πρόβλημα του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού. Ξέρουμε όλο και καλύτερα πώς να παρατείνουμε τη ζωή. Δεν ξέρουμε κατ' ανάγκην για ποιο πράγμα αξίζει να τη ζήσουμε. Ξέρουμε πώς να αυξήσουμε την απόδοσή μας. Δεν ξέρουμε πάντοτε προς ποιον σκοπό. Ξέρουμε όλο και περισσότερα για τον εγκέφαλο, τις ορμόνες και τα γονίδιά μας. Τίποτε από αυτά όμως δεν αρκεί από μόνο του για να μας πει πώς αντέχεται ένας θάνατος, πώς πενθείται μια απώλεια ή τι σημαίνει μια αξιοβίωτη ζωή. Τι αξίζει να αγαπήσω; Σε τι αξίζει να αφιερώσω τη ζωή μου; Τι οφείλω στον άλλον; Πώς θα συμφιλιωθώ με το γεγονός ότι είμαι θνητός;
Ίσως εδώ βρίσκεται και το θεμελιώδες έλλειμμα του δυτικού κόσμου. Το έλλειμμα της πνευματικότητας. Της πνευματικότητας που αρχίζει ακριβώς εκεί όπου τελειώνει η παντοδυναμία. Στην αναγνώριση ότι θα γεράσω. Ότι δεν θα γίνω ποτέ τέλειος. Ότι δεν μπορώ να ελέγξω τα πάντα. Ότι άνθρωποι που αγαπώ θα φύγουν. Ότι υπάρχουν ερωτήματα στα οποία ίσως δεν πάρω ποτέ απάντηση. Ότι κάποτε θα πεθάνω. Και ότι, παρ' όλα αυτά, η ζωή μπορεί να αξίζει να βιωθεί.
Λιγότερα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου