Ιδεόνιο
Πολλά φιλοσοφικά συστήματα οργανώνουν τη σκέψη τους με αντιθέσεις: αλήθεια/πλάνη, παρουσία/απουσία, φύση/τεχνητό, πρωτότυπο/αντίγραφο κτλ.
Οι αντιθέσεις αυτές συνήθως περιέχουν και μια ιεραρχία. Ο ένας όρος είναι πρωταρχικός, αυθεντικός και καθαρός, ενώ ο άλλος δευτερεύων, παράγωγος ή προβληματικός.
Αν εξετάσουμε προσεκτικά αυτή την ιεραρχία, συχνά ανακαλύπτουμε ότι ο προνομιούχος όρος χρειάζεται εκείνον που θεωρεί κατώτερο, ακόμη και για να μπορέσει να οριστεί.
Ακούγεται περίπλοκο, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι (και τόσο).
Και όμως, αυτή η τεχνική έχει όνομα, λέγεται "αποδόμηση" και έχει συνδεθεί με τον Ζακ Ντεριντά, έναν από τους πιο δύσκολους φιλοσόφους να διαβάσει κανείς.
Θα δούμε πως λειτουργεί η αποδόμηση σε ένα επιχείρημα του Πλάτωνα, πως δηλαδή ο ίδιος ο Ντεριντά την έκανε σε ένα διάσημο άρθρο του. Μετά, θα δούμε πως το διατύπωσε ο ίδιος ο φιλόσοφος για να διαπιστώσουμε αν όντως ο μύθος του ακατανόητου τρόπου γραφής του είναι αληθινός
ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ
Στον διάλογο Φαίδρο, ο Πλάτωνας αναπτύσσει μια έντονη επιφύλαξη απέναντι στη γραφή. Στον μύθο του Θευθ, η γραφή παρουσιάζεται ως «φάρμακον» για τη μνήμη και τη σοφία. Η απάντηση όμως είναι ότι θα προκαλέσει λήθη, επειδή οι άνθρωποι θα βασίζονται σε εξωτερικά σημάδια αντί στη δική τους μνήμη, και θα τους προσφέρει την εμφάνιση της σοφίας χωρίς την πραγματική της κατάκτηση.
Ο γραπτός λόγος έχει ακόμη ένα πρόβλημα. Είναι βουβός και ανυπεράσπιστος. Αν τον ρωτήσεις τι εννοεί, επαναλαμβάνει πάντα το ίδιο. Μπορεί να ταξιδέψει μακριά από τον δημιουργό του και να πέσει στα χέρια ανθρώπων που θα τον παρερμηνεύσουν, χωρίς εκείνος να βρίσκεται εκεί για να τον υπερασπιστεί. Αντίθετα, ο ζωντανός λόγος της διαλεκτικής μπορεί να απαντά, να διευκρινίζει και να προσαρμόζεται στον συνομιλητή του.
Άρα, στον Φαίδρο η βασική ιεραρχία είναι:
ζωντανός λόγος → πρωταρχικός, ζωντανός, παρών
γραφή → δευτερεύουσα, εξωτερική, παράγωγη
Η ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΝΤΕΡΙΝΤΑ
Ο Ντεριντά στο άρθρο «Η Φαρμακεία του Πλάτωνος» (1972) παρατηρεί ότι η γραφή εμφανίζεται ως «αναπλήρωμα».
Από τη μία:
αναπλήρωμα = κάτι επιπλέον που προστίθεται σε κάτι ήδη πλήρες.
Από την άλλη:
αναπληρώνω = καλύπτω κάτι που λείπει.
Αν όμως ο ζωντανός λόγος ήταν πραγματικά πλήρης, αυτάρκης και ολοκληρωμένος, γιατί χρειάστηκε ποτέ το αναπλήρωμα της γραφής;
Η δυνατότητα της γραφής να τον αναπληρώνει υπονομεύει την ιδέα ότι ο λόγος υπήρξε εξαρχής απολύτως αυτάρκης. Το υποτιθέμενα δευτερεύον στοιχείο αποδεικνύεται ότι έχει πολύ πιο περίπλοκη σχέση με το πρωταρχικό από όσο επιτρέπει η αρχική ιεραρχία.
Αυτή είναι μια χαρακτηριστική αποδομητική κίνηση. Ο Ντεριντά δεν αντιστρέφει απλώς την ιεραρχία για να πει ότι η γραφή είναι ανώτερη από τον λόγο. Δείχνει ότι ο καθαρός διαχωρισμός ανάμεσά τους δεν μπορεί να διατηρηθεί τόσο εύκολα.
Στο πρώτο σχόλιο, θα σας δείξω πως το έγραψε αυτό ο Ντεριντά, για να πάρετε μια αίσθηση της γραφής που ταλαιπωρεί τους φοιτητές εδώ και δεκαετίες!
Ο ΖΑΚ ΝΤΕΡΙΝΤΑ
Ο Ντεριντά έγινε ένας από τους διασημότερους φιλοσόφους του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα και απέκτησε σχεδόν το κύρος ενός διανοούμενου σταρ. Οι διαλέξεις του γέμιζαν πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, ενώ το έργο του εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τη φιλοσοφία, στη λογοτεχνική θεωρία, την πολιτική σκέψη, την αρχιτεκτονική και τις ανθρωπιστικές επιστήμες γενικότερα.
Όποιος θέλει να προσεγγίσει το πυκνό του έργο χωρίς να αποθαρρυνθεί μπορεί να ξεκινήσει από μια ιδιαίτερα βατή εισαγωγή:
Deutscher, P. (2005), How to Read Derrida, Granta Books.
Λιγότερα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου