Αντώνης Ανδρουλιδάκης Ακολουθήστε 5 ώρ.
Ο ΘΕΙΟΣ ΣΑΜ ΚΑΙ ΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ
Όταν η γεωπολιτική γίνεται μυθολογία
Οι σύγχρονες κοινωνίες αρέσκονται να πιστεύουν ότι η πολιτική λειτουργεί κυρίως με βάση τη λογική. Μιλάμε για ισορροπίες ισχύος, για γεωπολιτικά συμφέροντα, για στρατηγικούς υπολογισμούς. Υποθέτουμε ότι τα κράτη και οι ηγεσίες τους δρουν μέσα σε ένα πλαίσιο ψυχρού ορθολογισμού.
Όμως αυτή η εικόνα είναι μόνο η μισή αλήθεια.
Η πολιτική δεν είναι μόνο πεδίο θεσμών και συμφερόντων. Είναι και πεδίο συλλογικής ψυχολογίας.
Ο Carl Jung υποστήριζε ότι πίσω από την επιφάνεια της λογικής λειτουργούν βαθύτερες ψυχικές δυνάμεις. Οι κοινωνίες, όπως και τα άτομα, κινούνται όχι μόνο από συνειδητές σκέψεις αλλά και από αρχέτυπα, φόβους και συμβολικές αφηγήσεις που δρουν στο επίπεδο του ασυνείδητου.
Ένα από τα ισχυρότερα από αυτά τα μοτίβα είναι το αρχέτυπο του βασιλιά ή του "χρισμένου ηγέτη".
Στην ιστορία των πολιτισμών, ο βασιλιάς δεν ήταν απλώς διοικητής. Ήταν συχνά μια μορφή με σχεδόν ιερό κύρος. Οι μονάρχες κυβερνούσαν «ελέω Θεού», οι αυτοκράτορες θεωρούνταν εκλεκτοί της μοίρας και η εξουσία τους παρουσιαζόταν ως μέρος μιας ανώτερης τάξης πραγμάτων.
Το ενδιαφέρον είναι ότι παρόμοια συμβολικά μοτίβα εξακολουθούν να ενεργοποιούνται ακόμη και στις σύγχρονες δημοκρατίες.
Σε περιόδους αβεβαιότητας ή φόβου, οι κοινωνίες συχνά αναζητούν ηγέτες που να συμβολίζουν δύναμη, προστασία και ιστορική αποστολή. Η πολιτική τότε παύει να είναι μόνο τεχνική διαχείριση συμφερόντων και μετατρέπεται σε αφήγηση όπου ένας ηγέτης ή ένα έθνος παρουσιάζεται ως φορέας τάξης απέναντι στο χάος.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο η πολιτική επικοινωνία αποκτά τεράστια σημασία.
Οι σύγχρονες επικοινωνιακές μηχανές -πολιτικά επιτελεία, μέσα ενημέρωσης και στρατηγικές δημόσιας εικόνας- γνωρίζουν ότι οι κοινωνίες δεν κινητοποιούνται μόνο από ψυχρούς υπολογισμούς. Οι άνθρωποι ανταποκρίνονται πολύ πιο έντονα σε συμβολικές αφηγήσεις: σε ιστορίες απειλής, σωτηρίας, ηρωισμού ή ιστορικής αποστολής.
Έτσι η πολιτική ρητορική γεμίζει με έννοιες όπως «υπεράσπιση του πολιτισμού», «μάχη της ελευθερίας», «ιστορική ευθύνη». Οι συγκρούσεις παρουσιάζονται όχι απλώς ως ανταγωνισμοί συμφερόντων αλλά ως ηθικές αναμετρήσεις.
Σε αυτή τη γλώσσα η πολιτική μετατρέπεται σε συμβολικό πεδίο ταυτότητας.
Ο αντίπαλος δεν εμφανίζεται απλώς ως γεωπολιτικός ανταγωνιστής αλλά ως ενσάρκωση του χάους, του ανορθολογισμού ή της απειλής. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια ηθική διάκριση ανάμεσα σε έναν «ορθολογικό κόσμο» και σε έναν επικίνδυνο «άλλον».
Από ψυχολογική σκοπιά, αυτή η διαδικασία λειτουργεί σαν μορφή προβολής: στοιχεία φόβου και επιθετικότητας που υπάρχουν σε κάθε κοινωνία μεταφέρονται στον αντίπαλο, ο οποίος παρουσιάζεται ως φορέας όλων των απειλών.
Δεν χρειάζεται καν να υπάρχει μια κεντρική συνωμοτική πρόθεση για να συμβεί αυτό. Οι πολιτικοί μηχανισμοί απλώς αξιοποιούν αφηγήσεις που αποδεικνύονται αποτελεσματικές στη κινητοποίηση των κοινωνιών.
Και αυτές οι αφηγήσεις αγγίζουν βαθιά στρώματα της ανθρώπινης ψυχής.
Το αποτέλεσμα είναι ότι οι πολιτικές συγκρούσεις αποκτούν όλο και περισσότερο μυθολογική διάσταση. Δεν εμφανίζονται μόνο ως συγκρούσεις συμφερόντων αλλά ως μάχες ανάμεσα στο καλό και το κακό, στην τάξη και το χάος, στον πολιτισμό και την απειλή, στον ορθολογισμό και στους μουλάδες, στην ελευθερία και στην καταπίεση.
Από γιουνγκιανή σκοπιά, αυτή είναι η στιγμή όπου τα αρχέτυπα ενεργοποιούνται μαζικά μέσα στις κοινωνίες.
Και τότε η πολιτική παύει να είναι μόνο ζήτημα θεσμών και συμφερόντων.
Γίνεται και ζήτημα συλλογικής ψυχολογίας.
Και ίσως εδώ βρίσκεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον σύγχρονο κόσμο: όταν οι κοινωνίες πιστεύουν ότι λειτουργούν αποκλειστικά με βάση τη λογική, ενώ στην πραγματικότητα καθοδηγούνται και από ασυνείδητες δυνάμεις που δύσκολα αναγνωρίζουν.
Γιατί τότε οι συγκρούσεις μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε ηθικούς πολέμους, όπου ο αντίπαλος δεν θεωρείται απλώς αντίπαλος αλλά ενσάρκωση μιας απειλής που πρέπει να εξαλειφθεί.
Και εκεί ακριβώς η πολιτική παύει να είναι διαχείριση της πραγματικότητας και μετατρέπεται σε κάτι πολύ πιο επικίνδυνο,
σε μυθολογία πολέμου...που σκοτώνει όμως πολύ μαζικά και ρεαλιστικά.
