Αντώνης
Ανδρουλιδάκης
·
Ακολουθήστε
14 λ. ·
Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΔΕΣΜΟΦΥΛΑΚΑΣ
Πώς η ελευθερία έγινε ο πιο αποτελεσματικός μηχανισμός ελέγχου.
Υπάρχει μια εμπειρία που θα αναγνωρίσεις αμέσως και θα έπρεπε να είναι πολύ πιο ανησυχητική απ’ όσο είσαι διατεθειμένος να παραδεχτείς.
Μετά από μια εξαντλητική 12ωρη μέρα φρενήρους δραστηριότητας, έχοντας παράξει, αποδώσει και «καθαρίσει» κάθε ειδοποίηση, email ή εξωτερική απαίτηση, μπαίνεις στο σπίτι σου. Αλλά αντί για την ηρεμία μιας δουλειάς που ολοκληρώθηκε, σε κατακλύζει μια ασφυκτική ανησυχία - η αίσθηση ότι δεν έκανες αρκετά.
Μέσα σου, ένας αμείλικτος κριτής υποβάλλει τη μέρα σου σε μια αξιολόγηση βάσει ενός αόρατου προτύπου που ποτέ δεν αποδέχτηκες συνειδητά - κι όμως επιβάλλει μια καταδικαστική ετυμηγορία. Θα μπορούσες να είχες αποδώσει καλύτερα. Θα έπρεπε να ήσουν πιο γρήγορος. Η ξεκούραση που ζητά το σώμα σου μετατρέπεται ξαφνικά σε χρόνο «κλεμμένο» από την αποδοτικότητα.
Αυτό το τσίμπημα ανησυχίας δεν είναι υγιής φιλοδοξία ούτε επαγγελματική αφοσίωση. Είναι εμπειρική απόδειξη ότι ο εσωτερικός σου επιτηρητής λειτουργεί με την ακρίβεια για την οποία σχεδιάστηκε.
Το σύστημα χρειάζεται πλέον επιστάτη για να παρακολουθεί τις κινήσεις σου ή να μετρά τα διαλείμματά σου. Εσύ επιβάλλεις στον εαυτό σου μια πειθαρχία που κανένας εξωτερικός επιβλέπων δεν θα τολμούσε να απαιτήσει.
Δεν χρειάζεται ένα πολύπλοκο δίκτυο καμερών για να σε παρακολουθεί, γιατί εσύ παρακολουθείς τον εαυτό σου 24 ώρες το 24ωρο, με μια σχολαστικότητα που καμία τεχνολογία αιχμής δεν θα μπορούσε να φτάσει.
Αυτό που συζητάμε δεν είναι ένα κάλεσμα ενάντια στην εργασία ούτε ένας ύμνος στην αδράνεια. Είναι η ανατομία ενός πολιτικού μηχανισμού που βρήκε το απόλυτο κλειδί για τον κοινωνικό έλεγχο: ότι ο πιο απόλυτος τρόπος να κυβερνήσεις έναν άνθρωπο δεν είναι να του αφαιρέσεις την ελευθερία, αλλά να του τη δώσεις.
Ή, για να το πούμε πιο ακριβώς, να του δώσεις την αίσθηση ότι είναι ελεύθερος, ενώ αδειάζεις αυτή την ελευθερία από κάθε πραγματικό περιεχόμενο.
Υπάρχει ιστορικός λόγος που όσο περισσότερο πιστεύεις ότι σου ανήκει η ζωή σου, τόσο περισσότερες ώρες παραδίδεις στο σύστημα, τόσο περισσότερο άγχος συσσωρεύεις και τόσο λιγότερο έλεγχο ασκείς στον χρόνο σου.
Γι’ αυτό η λέξη «ξεκούραση» προκαλεί ενοχή αντί για ανακούφιση. Η επίσημη αφήγηση της σύγχρονης ελευθερίας είναι δελεαστική στην απλότητά της.
Μας λένε ότι είμαστε ελεύθεροι επειδή η άμεση καταναγκαστική εξουσία έχει εξαφανιστεί. Έχουμε επιλογές, αγορά, δημοκρατικά συστήματα και κατοχυρωμένα δικαιώματα.
Έχεις τη δύναμη να επιλέξεις τη δουλειά σου, τον τόπο σου, την κατανάλωσή σου, τους στόχους σου. Σε σύγκριση με τα αυταρχικά καθεστώτα του παρελθόντος, η αυτονομία μας φαίνεται αδιαμφισβήτητη.
Κι όμως, αυτή η αφήγηση δεν εξηγεί μια πραγματικότητα που θα έπρεπε να μας ανησυχεί: οι ώρες εργασίας έχουν αυξηθεί, το άγχος έχει γίνει παγκόσμια παθολογία και η εργασιακή εξουθένωση κατατρώει εκείνους που θεωρούν τον εαυτό τους ελεύθερο. Η αυτονομία στον χρόνο μας έχει μειωθεί μετρήσιμα ενώ η αίσθηση ελευθερίας έχει αυξηθεί.
Αν η ελευθερία ήταν απλώς η απουσία περιορισμών, τότε οι πιο ελεύθερες κοινωνίες θα ήταν και οι πιο ήρεμες.
Όμως συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Και αυτό το παράδοξο δεν είναι αποτυχία του συστήματος - είναι η μεγαλύτερη επιτυχία του.
Έχουμε περάσει από μια ελευθερία περιορισμένη από ορατά τείχη, σε μια ελευθερία που λειτουργεί ως πολύ πιο λεπτός μηχανισμός ελέγχου. Δεν υπάρχει πια εξωτερικός εχθρός για να επαναστατήσεις, γιατί ο εχθρός έχει εγκατασταθεί μέσα στην ίδια σου την επιθυμία για αυτοβελτίωση.
Ο Byung-Chul Han περιγράφει αυτή τη διαδικασία με ανατριχιαστική ακρίβεια. Σήμερα, η εξουσία δεν κυριαρχεί μέσω απαγορεύσεων ή βίας. Κυριαρχεί μέσω της ίδιας της ελευθερίας.
Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν είναι υποταγμένος, είναι κάποιος που εκμεταλλεύεται τον εαυτό του εθελοντικά, πιέζοντας τον εαυτό του μέχρι εξάντλησης και τιμωρώντας τον ανελέητα σε κάθε πτώση παραγωγικότητας.
Ερμηνεύει την αποτυχία ως προσωπική ανεπάρκεια και την επιτυχία ως τρόπαιο του συστήματος.
Αυτή η αυτο-εκμετάλλευση ξεπερνά κάθε ιστορική μορφή δουλείας, γιατί εξαλείφει τρία βασικά κόστη: την επιτήρηση, την καταστολή και τη διαχείριση της αντίστασης.
Όποιος εκμεταλλεύεται τον εαυτό του δεν χρειάζεται φύλακες γιατί είναι ο ίδιος ο φύλακάς του. Δεν χρειάζεται τιμωρία, τιμωρεί τον εαυτό του. Και δεν επαναστατεί, γιατί δεν νιώθει ότι καταπιέζεται. Νιώθει ότι «πραγματώνει τον εαυτό του».
Η πιο άβολη αλήθεια είναι αυτή: όσο πιο ελεύθερος νιώθεις μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τόσο πιο βαθιά ελέγχεσαι.
Το Πανοπτικόν δεν είναι πια ένας πύργος που σε παρακολουθεί.
Είναι μια δομή ενσωματωμένη μέσα σου. Είσαι ταυτόχρονα ο κρατούμενος και ο δεσμοφύλακας.
Και αυτή η φωνή που σου λέει το βράδυ ότι «θα μπορούσες να κάνεις περισσότερα» δεν είναι η συνείδησή σου. Είναι η αναφορά "περιπολίας" του εσωτερικού σου φρουρού προς το κυρίαρχο σύστημα επίδοσης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου