Sotiris Mitralexis
Η Δύση του Μάρκο Ρούμπιο και η νεκροζώντανη Ελλάδα
Σημείωμα στο SLpress (και, φυσικά, στο substack)
Η ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα, στις 7 Οκτωβρίου, υπήρξε αναμφίβολα σημαντική, όχι όμως για τους λόγους για τους οποίους χαιρετίστηκε στην Ελλάδα. Κάτω από την επιφάνεια των επιφανειακά φιλελληνικών αναφορών εκτυλίχθηκε μια εξαιρετικά ριψοκίνδυνη ιδεολογική παρέμβαση: μια απόπειρα επαναθεμελίωσης της (το πάλαι) αμερικανικής παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας δια της επίκλησης μιας συγκεκριμένης, αμερικανοκεντρικής εκδοχής της «Δύσεως». Μιας Δύσης στην οποία η αρχαία Ελλάδα αποτελεί την αναδρομικά επιλεγμένη καταγωγή, οι Ηνωμένες Πολιτείες την ιστορική κορύφωση-τελειοποίηση και η σημερινή Ελλάδα τον υποδειγματικό ακόλουθο, που μπορεί να συμπεριληφθεί μόνο ως νεκροζώντανη.
Η Πνύκα ως καρτ-ποστάλ για ενδοαμερικανικές προεδρικές καμπάνιες
Ας αρχίσουμε από το προφανές, το οποίο περιέργως αντιμετωπίστηκε ως επουσιώδες: η ομιλία του Ρούμπιο στην Αθήνα απευθυνόταν πρωτίστως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Πνύκα προσέφερε το εμβληματικό σκηνικό, η Ακρόπολη το ιστορικό βάθος και η ελληνική φιλοξενία το τεκμήριο μη απομόνωσης για μια ομιλία η οποία, επί της ουσίας, συγκροτούσε το ιδεολογικό μανιφέστο ενός ενδεχόμενου διαδόχου του Ντόναλντ Τραμπ.
Ο Ρούμπιο ήρθε να εξηγήσει στους Αμερικανούς τι σημαίνει να είναι Αμερικανοί, ποια πολιτισμική (αλλά, όπως θα δούμε, εν τέλει αναπόδραστα πολεμική) αποστολή οφείλουν να αναλάβουν και γιατί η τραμπική πολιτική αποτελεί, υποτίθεται, την αναγκαία επανεκκίνηση μιας ιστορίας είκοσι πέντε αιώνων. Η Ελλάδα συμμετείχε κυρίως ως σκηνογραφία.
Το ερώτημα, εντούτοις, δεν είναι εάν και τι κερδίζει ο Ρούμπιο από αυτήν τη συμβολική οικειοποίηση. Είναι τι κερδίζουμε εμείς. Ποιο ελληνικό εθνικό συμφέρον υπηρετείται όταν η χώρα προσφέρει το πολιτισμικό της κεφάλαιο για τη διαμόρφωση της εσωτερικής πολιτικής νομιμοποίησης ενός Αμερικανού πολιτικού; Και μάλιστα όταν το ίδιο ελληνικό πολιτικό σύστημα είχε προηγουμένως επενδύσει στην ακριβώς αντίθετη αμερικανική πολιτική παράταξη, εκείνη του Μπάιντεν και των Δημοκρατικών, προσαρμόζοντας αναλόγως τη ρητορική και τις προτεραιότητές του. Θα αποτελεί εφεξής διαρκές καθήκον της ελληνικής διπλωματίας η εξυπηρέτηση των εκάστοτε εσωτερικών πολιτικών αναγκών της Ουάσιγκτον, ανεξαρτήτως κόμματος και ιδεολογικού προσήμου; Αυτό ακριβώς εννοούμε με τον όρο «στρατηγική σχέση»; Πώς πάει η καμπάνια μας στο Αϊντάχο; (Πάντως, στο σποτάκι που ετοίμασε ο Αμερικανός ΥΠΕΞ για την επίσκεψη στην Ελλάδα δεν χώρεσε ούτε ένα στιγμιαίο πλάνο του Έλληνα πρωθυπουργού. Για να προτιμάς να δείξεις τον Γεραπετρίτη από τον Μητσοτάκη, μάλλον ως αμερικανική κυβέρνηση έχεις μεγάλο «μπηφ», κι ας γίνονται όλες οι χάρες ασκαρδαμυκτί).
Η ανάκτηση της πρωτοκαθεδρίας και ο ορίζοντας ενός παγκόσμιου πολέμου
Το πλέον ανησυχητικό σημείο της ομιλίας δεν ήταν η επίκληση ενός ανάστροφου εθνικισμού στον οποίο θα επανέλθουμε, αλλά η παρουσίαση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας ως υπαρξιακής αναγκαιότητας. Και, πασιφανώς, μόνο ένας τρόπος έχει μείνει για να διεκδικηθεί κάτι τέτοιο — οι άλλοι μας τελείωσαν.
Ο Ρούμπιο διακήρυξε: «Και τώρα, σήμερα, βρισκόμαστε σε σταυροδρόμι. Διότι η επόμενη δεκαετία και οι αποφάσεις που θα λάβουμε θα γράψουν την ιστορία του επόμενου αιώνα. Η πορεία που θα ακολουθήσουμε θα καθορίσει εάν η Δύση θα διατηρήσει τη θέση της στην ηγεσία του κόσμου ή αν θα συμβιβαστεί με ένα μέλλον ατροφίας, υποτέλειας και παρακμής. Είτε θα επιλέξουμε να δράσουμε τώρα, είτε θα χάσουμε τη δυνατότητα να δράσουμε καθόλου. [...] Και τώρα, υπάρχει ξανά πόλεμος. Υπάρχει ξανά νέος ανταγωνισμός μεταξύ Μεγάλων Δυνάμεων.»
Το ζήτημα εδώ είναι ότι το «εάν η Δύση θα διατηρήσει τη θέση της στην ηγεσία του κόσμου» είναι ένα πλοίο που έχει σαλπάρει ήδη εδώ και πολύ πολύ καιρό. Η παραγωγική και εμπορική μετατόπιση προς την Ασία, η μεταβολή των δημογραφικών και οικονομικών συσχετισμών και η ανάδυση ανταγωνιστικών τεχνολογικών και γεωπολιτικών κέντρων αποτελούν δομικές εξελίξεις, όχι πρόσκαιρη δυσλειτουργία που μπορεί να αντιστραφεί με πολιτική βούληση. Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διαθέτουν κολοσσιαία ισχύ· άλλο όμως η διατήρηση μεγάλης ισχύος και άλλο η ανάκτηση της αποκλειστικής πρωτοκαθεδρίας.
Δεδομένου του ότι η Δύση, και για την ακρίβεια οι ΗΠΑ, ουσιαστικά έχουν χάσει ήδη την πρωτοκαθεδρία και ότι δεν γίνεται να συντρέξουν οι παραγωγικές, εμπορικές, οικονομικές, δημογραφικές και άλλες προϋποθέσεις για να την ανακτήσουν, ο μόνος τρόπος να επιχειρηθεί έστω μια τέτοια ανάκτηση είναι ο πόλεμος. Εάν η αμερικανική ηγεσία θεωρεί αδιαπραγμάτευτη την αποκατάσταση μιας ηγεμονίας για την οποία οι οικονομικές, παραγωγικές και δημογραφικές προϋποθέσεις δεν συντρέχουν πλέον, τότε ποιο άλλο εργαλείο απομένει για την ανατροπή των δυσμενών συσχετισμών; Είτε το αντιλαμβάνεται είτε όχι, ο Ρούμπιο αυτό προαναγγέλλει, σε αντίθεση και σε ένταση με τις ρητορικές ισορροπίες που ανεπιτυχώς επιχειρεί να διατηρήσει ο Τραμπ (εδώ αναδεικνύεται και μια εσωτερική αντίφαση του τραμπισμού. Ο Τραμπ επιχειρεί, συχνά ανεπιτυχώς, να ισορροπήσει ανάμεσα στον περιορισμό των αμερικανικών υπερεκτάσεων και στη διατήρηση της παγκόσμιας υπεροχής. Ο Ρούμπιο μετατρέπει αυτήν την αντίφαση σε πολιτισμική επιταγή: η πρωτοκαθεδρία δεν αποτελεί πλέον επιλογή στρατηγικής, αλλά υποχρέωση έναντι των προγόνων). Οι διατυπώσεις του Ρούμπιο δεν αποτελούν απλές διαπιστώσεις περί διεθνούς ανταγωνισμού, διότι συγκροτούν ένα πολιτικό δίλημμα στο οποίο η απώλεια της ηγεμονίας ταυτίζεται με την απώλεια της ελευθερίας. Δεν νοείται, δηλαδή, μια Δύση (τουτέστιν, εν τέλει, ΗΠΑ) ευημερούσα, ασφαλής και ισχυρή, πλην όμως μη ηγεμονική. Είτε θα βρίσκεται στην κορυφή του κόσμου είτε θα καταστεί υποτελής.
Επίσης, ο Ρούμπιο δεν μπήκε σε ένα αεροπλάνο στην Ουάσιγκτον και προσεδαφίστηκε στην Αθήνα. Πρέπει να δούμε από πού έρχεται και πού πηγαίνει μετά. Έρχεται από την Ισλανδία, δηλαδή από την αρκτική και βορειοατλαντική πτέρυγα του ευρωατλαντικού χώρου. Μεταβαίνει στην Αθήνα, δηλαδή στην ανατολική/νοτιοανατολική πτέρυγα (Ανατολική Μεσόγειος, πρόσβαση προς Μαύρη Θάλασσα και Βαλκάνια, Σούδα, Αλεξανδρούπολη, LNG, Μέση Ανατολή, Ισραήλ, Κύπρος…). Και από την Αθήνα μεταβαίνει στη Λισαβόνα, δηλαδή στην ατλαντική πτέρυγα. Προκύπτει έτσι μία γεωστρατηγικά συνεκτική τριάδα: Ισλανδία – Ελλάδα – Πορτογαλία. Οι τρεις χώρες είναι μέλη του ΝΑΤΟ και προσφέρουν κρίσιμη γεωγραφία, στρατιωτική πρόσβαση, ενεργειακές και θαλάσσιες διασυνδέσεις στις τρεις διαφορετικές πλευρές του ευρωπαϊκού χώρου. Υπό αυτή την έννοια πρόκειται για μια «προπολεμική» επίσκεψη: δημιουργούνται διάδρομοι και συνενώνονται γεωγραφίες σε μιαν ενιαία στρατηγική λογική.
Πατριωτισμός για εμάς, συμμόρφωση για τους άλλους
Ο Ρούμπιο ύμνησε την επιστροφή ενός υπερήφανου εθνικισμού, την προτεραιότητα του εθνικού συμφέροντος, την ανάκτηση της κυριαρχίας από υπερεθνικούς οργανισμούς. Για ένα αμερικανικό κοινό προφανώς, διότι η αντίφαση μεταξύ εθνικής κυριαρχίας/εθνικού συμφέροντος και αποκλειστικής κηδεμονίας από μια Μεγάλη Δύναμη δεν θα ήταν σκόπιμο να αναδειχθεί ενώπιον ενός ελληνικού κοινού. Υπάρχει, ωστόσο, μία λεπτομέρεια: εάν αυτή η αρχή ισχύει για τις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί να μην ισχύει εξίσου για την Ελλάδα, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Ρωσική Ομοσπονδία, την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ή οποιοδήποτε άλλο κράτος; Γιατί να μη σημαίνει ο ελληνικός πατριωτισμός περιορισμό των εξαρτήσεων από μια υπερατλαντική δύναμη; Γιατί να μην επιδιώκει η Ευρώπη δική της παραγωγική, ενεργειακή, αμυντική και διπλωματική αυτονομία, ακόμη και όταν αυτή αντιστρατεύεται αμερικανικές επιδιώξεις;
Διότι ο εθνικισμός που προβάλλεται εδώ δεν είναι μια καθολική αρχή ισότιμων κυριαρχιών. Είναι μια ιεραρχημένη αρχιτεκτονική: οι Ηνωμένες Πολιτείες δικαιούνται απεριόριστη επιδίωξη του εθνικού τους συμφέροντος, ενώ οι υπόλοιποι καλούνται να αναγνωρίζουν ως δικό τους συμφέρον τη διατήρηση (ή επαναφορά) της αμερικανικής ηγεσίας. Αυτό το μοντέλο βρίσκεται σε βαθύτατη κρίση στην ευρωπαϊκή ήπειρο και παγκοσμίως, όχι όμως στην Ελλάδα, εξ ου και η Ελλάδα προβλήθηκε από τον Αμερικανό ΥΠΕΞ ως παράδειγμα προς μίμηση των Ευρωπαίων.
Το παράδοξο καθίσταται όλως κραυγαλέο εάν αναλογιστούμε την αμερικανική πρακτική έναντι κρατών που αρνούνται να ευθυγραμμιστούν. Οι αμερικανικές στρατιωτικές επεμβάσεις (έμμεσες κατά δήλωση του ίδιου του Ρούμπιο στη Ρωσία και άμεσες στην περίπτωση του Ιράν ή της Βενεζουέλας), οι κυρώσεις και οι πολιτικές οικονομικού αποκλεισμού στρέφονται πρωτίστως εναντίον κυβερνήσεων που επικαλούνται ακριβώς την εθνική κυριαρχία και το δικαίωμα αυτοτελούς καθορισμού της πολιτικής τους. Οπότε: σας καλούμε να δηλώνετε ψευδοεθνικιστές στο βαθμό που ακολουθείτε το δικό μας, αμερικανικό εθνικό συμφέρον, σε ένταση π.χ. με ένα συμφέρον του δικού σας έθνους ή μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Έτσι όμως και όντως διεκδικήσετε το δικό σας εθνικό συμφέρον και αυτενέργεια, κάτι το καταφανώς ασυμβίβαστο με την υποτέλεια σε τρίτα κράτη, τότε ετοιμαστείτε να σας ανακατέψουμε αγρίως (π.χ. Ιράν, Ιανουάριος 2026) και, εάν αυτό δεν πετύχει, να σας βομβαρδίσουμε (Ιράν, Μάρτιος 2026).
Ο Ρούμπιο, επομένως, εξυμνεί στους συμμάχους μια αρχή η άσκηση της οποίας, εφόσον αντιβαίνει στην αμερικανική βούληση, μπορεί να τους καταστήσει αντιπάλους. Πρόκειται για έναν ιδιότυπο πατριωτισμό υπό αίρεση: αγαπάτε την πατρίδα σας, αρκεί να συμπίπτει με την πολιτική της Ουάσιγκτον (αρκεί η πατρίδα σας να είναι οι ΗΠΑ, η κορύφωση της Δύσης «όλων μας») και να αντιβαίνει στα ανταγωνιστικά σε αυτήν συμφέροντα. Ειδάλλως θα γευθείτε το τίμημα της αγάπης που τρέφουμε εμείς για τη δική σας πατρίδα.
Η Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ του 2025 παρέχει το θεσμικό υπόβαθρο αυτής της αντίληψης. Το κείμενο θέτει μεταξύ των αμερικανικών προτεραιοτήτων την αυξανόμενη επιρροή «πατριωτικών ευρωπαϊκών κομμάτων». Η επιθυμητή Ευρώπη είναι, συνεπώς, μια Ευρώπη όπου τα κράτη θα ανακτούν την κυριαρχία τους έναντι των Βρυξελλών, όχι όμως έναντι της Ουάσιγκτον, η πληρέστερη ευθυγράμμιση με την οποία θα παρουσιάζεται εγχωρίως ως ντόπιος πατριωτισμός. Εδώ συντελείται μια αξιοσημείωτη αντιστροφή: πολιτικές δυνάμεις που επικαλούνται την πατρίδα και τον εθνικισμό ενθαρρύνονται από μια ξένη δύναμη ακριβώς στον βαθμό που διευκολύνουν τις δικές της γεωπολιτικές προτεραιότητες. Ακριβώς στο βαθμό που δεν υπηρετούν κατευθύνσεις της δικής τους εθνικής κυριαρχίας και στρατηγικής αυτοδιάθεσης. Το εκπεφρασμένο ζητούμενο είναι (α) η πατρίδα σας να είναι οι ΗΠΑ, (β) σίγουρα η πατρίδα σας να μην είναι η Ευρώπη, και (γ) σε καμμία περίπτωση η πατρίδα σας να μην είναι η πατρίδα σας. Μια ανάγνωση της Στρατηγικής Εθνικής Ασφαλείας 2025 θα σας πείσει ότι η επίκληση του πατριωτισμού μετατρέπεται σε μηχανισμό αναπαραγωγής εξωτερικής εξάρτησης.
Η «Δύση»: μια ιστορική κατασκευή στην υπηρεσία μιας σύγχρονης ηγεμονίας
Η εντυπωσιακή επανάληψη των λέξεων «Δύση» και «δυτικός» στην ομιλία, δεκαεννέα φορές, αποτελεί τον νοηματικό της άξονα. Όπως τεκμηριώνεται εξαντλητικά στο πρόσφατο The West: The History of an Idea (Princeton University Press, 2025), η «Δύση» ως ενιαίο πολιτικοπολιτισμικό υποκείμενο δεν αποτελεί αρχαία πραγματικότητα που επιβίωσε αναλλοίωτη. Η νεότερη συγκρότησή της ανάγεται στον 19ο αιώνα για να υποκαταστήσει την ταυτότητα «Ευρώπη» η οποία προηγουμένως περιελάμβανε τη Ρωσία, με καθοριστικό ρόλο του Αυγούστου Κοντ, ενώ οι εκάστοτε ορισμοί της συναρθρώθηκαν με συγκεκριμένους πολιτικούς ανταγωνισμούς, γεωπολιτικές διαιρέσεις και διεκδικήσεις πολιτισμικής πρωτοκαθεδρίας, καταλήγοντας εν τέλει στη Δύση ως ευρω-ατλαντισμό με κέντρο βάρους την περιφέρεια, τις ΗΠΑ, και όχι την κοιτίδα. Η Δύση υπήρξε, δηλαδή, όχι μόνο ιστορική κατηγορία αλλά και αντικείμενο πολιτικής διεκδίκησης. «Δύση» με οποιαδήποτε έννοια που να είναι στοιχειωδώς συμβατή με τη σημερινή («From Plato to NATO») ουδέποτε υπήρξε προηγουμένως. Το ποιος ανήκει σε αυτήν, ποιος την εκπροσωπεί και ποιος ομιλεί εξ ονόματός της ουδέποτε υπήρξε αυτονόητο.
Η αφήγηση του Ρούμπιο είναι χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της ιδεολογικής χρήσης της ιστορίας. Κατασκευάζει μια αδιατάρακτη αλληλουχία από την αρχαία Αθήνα έως την αμερικανική δημοκρατία, παρουσιάζοντας τις Ηνωμένες Πολιτείες ως την ώριμη ενσάρκωση ενός πολιτισμού που γεννήθηκε στην Ελλάδα. Το κλου της υπόθεσης, βεβαίως, είναι ότι ένα τέτοιο σχήμα εξ ορισμού δεν μπορεί να περιλαμβάνει τη «μη αρχαία» Ελλάδα, παρά μόνο ως νεκροζώντανη (περισσότερα γι’ αυτό, παρακάτω). Και εδώ βρίσκεται η λειτουργία της συγκεκριμένης ιστοριογραφίας βέβαια, διότι εάν η Αμερική αποτελεί την κορύφωση της Δύσης, η υπεράσπιση της αμερικανικής ηγεμονίας μετατρέπεται σε υπεράσπιση του ίδιου του πολιτισμού. Η γεωπολιτική υποταγή μπορεί τότε να εμφανιστεί ως πολιτισμική αλληλεγγύη.
Η εμμονή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή η διατλαντική ενότητα βρίσκεται σε κρίση. Όσο λιγότερο αυτονόητη γίνεται η πολιτική σύγκλιση Ευρώπης και ΗΠΑ, τόσο περισσότερο επιστρατεύεται η υποτιθέμενη αυτονόητη πολιτισμική τους ενότητα. Η ιδεολογία επιχειρεί να κατασκευάσει ως ιστορικό πεπρωμένο εκείνο που οι πραγματικοί συσχετισμοί καθιστούν ολοένα περισσότερο αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Και η Ελλάδα; Ο Ρούμπιο την χαρακτήρισε «πρότυπο συμμάχου», ακριβώς διότι η προσήλωσή της στην υπακοή δεν επιτρέπει ευρωατλαντικές αμφιβολίες όπως αλλού, προσθέτοντας ότι ελπίζει ολόκληρη η Ευρώπη να ακολουθήσει το παράδειγμά της (κάτι για το οποίο δε θα στοιχημάτιζα το σπίτι μου). Το μήνυμα δεν επιδεχόταν πολλές παρερμηνείες: η Ελλάδα παρουσιάστηκε ως υπόδειγμα της επιθυμητής ευρωπαϊκής συμπεριφοράς έναντι των ΗΠΑ.
Η εκπληκτική εξαφάνιση των «μη αρχαίων» Ελλήνων από την ιστορία της «Δύσεως»
Το πλέον αξιοσημείωτο στοιχείο της ομιλίας, ωστόσο, είναι εκείνο που φαίνεται να πέρασε σχεδόν απαρατήρητο στον ελληνικό δημόσιο λόγο: η πραγματική ιστορική Ελλάδα δεν χωράει στην ιστορία της Δύσης που αφηγήθηκε ο Ρούμπιο. (Αναφέρομαι στην πραγματική ιστορική και ζώσα Ελλάδα που σήμερα αφηγούνται άλλοι με χαρακτηριστική παρρησία, όπως ο Ελληνοαμερικανός Sean Mathews στο νέο του βιβλίο, που σύντομα θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά.) Η πραγματική ιστορική Ελλάδα «χωράει» στη Δύση του Ρούμπιο μόνο ως ανενεργή και χαρωπά νεκροζώντανη.
Η ιστοριογραφική του διαδρομή αρχίζει από την αρχαία Αθήνα και τη Ρώμη, περνά κατευθείαν στον Αυγουστίνο και στον Θωμά Ακινάτη, στη λατινική χριστιανοσύνη, στους καθεδρικούς της δυτικής Ευρώπης, στον Μιχαήλ Άγγελο και στους μεγάλους επιστήμονες της δυτικής νεωτερικότητας. Ακολουθούν ο Μαγγελάνος, ο Κολόμβος, ο Κορτές, η αμερικανική επέκταση, η μάχη του Άλαμο και, τελικώς, η αμερικανική δημοκρατία.
Και η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, το «Βυζάντιο»; Η Κωνσταντινούπολη, που ανεδύθη σε ανταγωνισμό με τον κόσμο που περιγράφει ο όψιμος ιστορικός μελετητής Ρούμπιο, και αποτελούσε το επίκεντρο του πολιτισμού στην ευρωπαϊκή ήπειρο όταν ο μεταρωμαϊκός δυτικός ευρωπαϊκός πολιτισμός δεν είχε καν ακόμα συγκροτηθεί; Η ελληνόγλωσση χριστιανική/πατερική παράδοση; Ο ανατολικός χριστιανισμός, η Ορθοδοξία, η βυζαντινή πολιτική και πολιτισμική κληρονομιά; Δεν χώρεσε ούτε μια προσχηματική φιλοφρόνηση για το ιθαγενές κοινό, διότι η ομιλία ήταν εκ σχεδιασμού ερήμην ενός ιθαγενούς κοινού που δε θα αποτελείται από κέρινα ομοιώματα ή μαρμάρινα αγάλματα. Οι Έλληνες, όμως, δεν καταψύχθηκαν στην ύστερη αρχαιότητα για να αποψυχθούν κατά τον 19ο αιώνα. Οι σημερινοί Έλληνες δεν προέκυψαν από κάποια δυτική ανακάλυψη των αρχαίων προγόνων τους. Προέκυψαν από μια μακρά, πολυσύνθετη ιστορική αλληλουχία, η οποία περιλαμβάνει ακριβώς όσα αποσιωπά ο Ρούμπιο. Το ιθαγενές κοινό της ομιλίας απλώς δεν θα μπορούσε να χωράει σε ένα τέτοιο ιδεολογικό σχήμα ιστοριογραφίας. Αποκλείεται αυτοδικαίως. Εκτός εάν είναι γεωπολιτικά ιδιαζόντως ευπειθές, οπότε και ελλείψει αυτενέργειας χωράει παντού, ακόμα και στα θεμελιωδώς αντιφατικά.
Υπάρχει, μάλιστα, μια βαθύτερη ιστορική ειρωνεία: όπως δείχνει το εξαιρετικό πρόσφατο μελέτημα ιχνηλασίας της ιστοριογραφίας περί Δύσης, παλαιότερες εκδοχές της ίδιας της ιδέας της «Δύσεως» συγκροτήθηκαν σε αντιδιαστολή προς τον ελληνόφωνο, ορθόδοξο κόσμο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Εκείνο που σήμερα παρουσιάζεται ως αυτονόητη συμπερίληψη της Ελλάδας υπήρξε ιστορικά και μηχανισμός αποκλεισμού της.
Ο Ρούμπιο ασφαλώς μνημόνευσε την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και τον φιλελληνισμό του Ντάνιελ Γουέμπστερ. Αυτό, όμως, επιτείνει μάλλον παρά αίρει το πρόβλημα. Η νεότερη Ελλάδα εμφανίζεται ως αντικείμενο αμερικανικής συμπάθειας, όχι ως οργανικός φορέας της ενδιάμεσης ιστορικής διαδρομής που υποτίθεται ότι ενώνει την Αθήνα με την Αμερική.
Η αρχαία Ελλάδα είναι ο αναδρομικά και καλλωπιστικά επιλεγμένος ιδεολογικός πρόγονος των Αμερικανών. Η σύγχρονη Ελλάδα είναι ο πιστός σύμμαχός τους. Η ιστορική Ελλάδα που συνδέει τις δύο εποχές απλώς απουσιάζει, δεν μπορεί παρά να απουσιάζει, να εξαιρείται, να εξορίζεται.
Πρόκειται για μια βαθύτατα προβληματική σύλληψη της σύγχρονης Ελλάδας την οποία η ελληνική δημόσια συζήτηση αντιμετώπισε περίπου ως ύψιστη φιλελληνική φιλοφρόνηση. Ο Έλληνας καλείται να αισθανθεί υπερήφανος επειδή εξυπηρετεί το να αναγνωρίζεται ως πρόγονος ενός άλλου πολιτισμικού υποκειμένου, ακόμη και όταν η δική του πραγματική ιστορική συγκρότηση εξαφανίζεται από την αφήγηση. Η απουσία οποιασδήποτε ουσιώδους ένστασης στην ελληνική δημόσια συζήτηση ως προς αυτήν την πτυχή της ομιλίας είναι πραγματικά εκκωφαντική. (Καλά, το αν ο neocon αμερικανικός τυχοδιωκτισμός και εξαιρετισμός στα κάγκελα που ο Μάρκο Ρούμπιο παρουσίασε ως τη διαχρονική πεμπτουσία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού αντέχει σε οποιαδήποτε παραμικρή ιστορική ή φιλολογική κριτική, ας το αφήσουμε απ’ έξω).
Αυτή, τελικώς, είναι η ουσία της ομιλίας στην Πνύκα. Η Ελλάδα προσέφερε την καρτ-ποστάλ για μια αμερικανική αφήγηση περί της Δύσεως (στο πλαίσιο προ-προεκλογικής ρεπουμπλικανικής προεδρικής καμπάνιας), η οποία αξιώνει να νομιμοποιήσει μια συγκεκριμένη παγκόσμια ιεραρχία ακριβώς τη στιγμή που οι προϋποθέσεις προς τούτο έχουν εκλείψει από την πραγματική πραγματικότητα. Και, ως αντάλλαγμα, εισέπραξε τα συγχαρητήρια για την υποδειγματική της συμμόρφωση, που οφείλει να γίνει μοντέλο για τους ευρωπαίους ως η πεμπτουσία ενός νέου τύπου εθνικισμού που αναφέρεται πλέον σε άλλο έθνος. Δεν είναι, πάντως, τόσο η ομιλία και οι επιδιώξεις του Ρούμπιο που προκαλούν εντυπωσιασμό, όσο η εκκωφαντική απουσία στοιχειωδών αντανακλαστικών στον ελληνικό δημόσιο λόγο. Μήπως έχει τα δίκια του που μας θεωρεί υποδειγματικούς νεκροζώντανους;
Λιγότερα
