Vasiliki Lazou
Εξαιρετική η εκδήλωση του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς που ήταν αφιερωμένη στον κορυφαίο κοινωνιολόγο, πανεπιστημιακό δάσκαλο και δημόσιο διανοούμενο Κωνσταντίνο Τσουκαλά.
Από την «Ελληνική τραγωδία» και το εμβληματικό «Εξάρτηση και αναπαραγωγή» έως τον «Αόρατο Λεβιάθαν», ο Τσουκαλάς μελέτησε την ελληνική κοινωνία ως κοινωνικό σχηματισμό. Το κράτος, η εκπαίδευση, οι κοινωνικές τάξεις, οι ανισότητες, η κοινωνική αναπαραγωγή, το πελατειακό σύστημα και οι σχέσεις εξουσίας συνδέονταν στο έργο του μέσα σε μια ενιαία ιστορική και κοινωνική οπτική.
Αυτή ήταν ίσως η μεγάλη δύναμη της σκέψης του. Έβλεπε πίσω από τους θεσμούς τις κοινωνικές σχέσεις που τους διαμόρφωναν και πίσω από τις ανισότητες τους μηχανισμούς που τις παρήγαγαν και τις αναπαρήγαγαν. Ο μαρξισμός αποτέλεσε για τον ίδιο έναν τρόπο να θέτει ερωτήματα: ποιος κατέχει την εξουσία, μέσα από ποιους θεσμούς ασκείται και ποιες κοινωνικές σχέσεις αναπαράγει. Ιδιαίτερη θέση στο έργο του κατέχει η μελέτη της εκπαίδευσης. Το «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», με αντικείμενο τον κοινωνικό ρόλο των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, άνοιξε έναν δρόμο που παραμένει επίκαιρος. Το σχολείο εντάσσεται στις κοινωνικές σχέσεις και στις ανισότητες της κάθε εποχής. Η εκπαίδευση συνδέεται έτσι με ευρύτερους μηχανισμούς κοινωνικής κινητικότητας, επιλογής και αναπαραγωγής.
Σημαντική υπήρξε και η προσπάθειά του να κατανοήσει τις μεταβολές των ταξικών σχέσεων. Η έννοια της «πολυσθένειας» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να καταλαμβάνει ταυτόχρονα διαφορετικές οικονομικές και κοινωνικές θέσεις – να είναι μισθωτός και συγχρόνως μικροϊδιοκτήτης, αυτοαπασχολούμενος ή εκμισθωτής. Με αυτόν τον τρόπο ο Τσουκαλάς έδειχνε πόσο σύνθετη μπορεί να γίνει η κοινωνική διαστρωμάτωση και πόσο δύσκολη είναι η ερμηνεία των κοινωνικών συμφερόντων μέσα από μία και μοναδική ταξική θέση. Η ιδέα αυτή αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σήμερα, σε μια εποχή επισφαλούς εργασίας, πολλαπλών απασχολήσεων και κατακερματισμένων εισοδημάτων.
Ο Τσουκαλάς υπήρξε ταυτόχρονα άνθρωπος του πανεπιστημίου και της δημόσιας ζωής. Πίστευε ότι η γνώση αποκτά το πλήρες νόημά της όταν επιστρέφει στην κοινωνία ως κριτική. Η σχέση του με την Αριστερά ήταν οργανικό κομμάτι αυτής της διαδρομής. Το 2015 τέθηκε επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και εξελέγη βουλευτής, συμμετέχοντας σε μια ιστορική στιγμή της ελληνικής Αριστεράς.
Και κάτι προσωπικό. Γνώρισα τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά μέσα από το άρθρο του για την ιδεολογική επίδραση του Εμφυλίου Πολέμου, Ήταν μια πρώτη γνωριμία με έναν τρόπο σκέψης που αντιμετώπιζε τον Εμφύλιο ως μια βαθιά κοινωνική και ιδεολογική εμπειρία που συνέχιζε να διαμορφώνει την ελληνική κοινωνία. Χρόνια αργότερα, διαβάζοντας και διδάσκοντας το έργο του, κατάλαβα ακόμη περισσότερο τη σημασία εκείνης της πρώτης συνάντησης. Ο Τσουκαλάς άνοιγε δρόμους για να κατανοήσουμε την ελληνική κοινωνία, να αναζητήσουμε τις κοινωνικές σχέσεις πίσω από τις πολιτικές και ιδεολογικές συγκρούσεις και να βλέπουμε την Ιστορία μέσα στη σύνθεσή της. Αυτό είναι ίσως και το μεγαλύτερο μάθημά του. Και γι’ αυτό ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς θα συνεχίσει να υπάρχει στα βιβλία, στις αίθουσες διδασκαλίας και, κυρίως, στη σκέψη όσων μαθητεύσαμε άμεσα ή έμμεσα στο έργο του. Γιατί οι πραγματικοί δάσκαλοι συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα από τα ερωτήματα που μας έμαθαν να θέτουμε.
Αρθρο μου στο Documento επ΄αφορμή του θανάτου του.
Λιγότερα
— στην τοποθεσία Ταινιοθήκη της Ελλάδος / Greek Film Archive.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου