Η ΑΓΙΑ ΧΥΔΑΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ
Από τον Τζέιμς Τζόυς μέχρι τον Ανδρέα Εμπειρίκο, κι από τον εκρηκτικό “Μέγα Ανατολικό” ως τον πιο υπαινικτικό αν και σκανδαλώδη ερωτισμό στις επιστολές του Σεφέρη, η μεγάλη λογοτεχνία γνώριζε πάντα πως ο έρωτας δεν είναι άσαρκος.
Οι μεγάλοι ποιητές και συγγραφείς δεν φοβήθηκαν ποτέ τη σάρκα. Δεν τη θεώρησαν εμπόδιο της ψυχής.
Αντιθέτως, την ύμνησαν. Κάποιες φορές με λέξεις που ακόμη και σήμερα σκανδαλίζουν τις πουριτανικές πτυχές μας. Με μια σχεδόν... αγία χυδαιότητα.
Ίσως όμως το πραγματικό σκάνδαλο να μην ήταν ποτέ οι λέξεις. Ήταν η άρνησή τους να χωρίσουν το σώμα από την αγάπη. Έχουμε μεγαλώσει μέσα σε έναν παράξενο "δυτικό πολιτισμό". Από τη μία εμπορευματοποιούμε το σώμα, το εκθέτουμε, το καταναλώνουμε, το γυαλίζουμε, το σφυρηλατούμε, το μοστράρουμε, το μετατρέπουμε σε προϊόν κι από την άλλη το ντρεπόμαστε, το λογοκρίνουμε. Το αντιμετωπίζουμε σαν να κουβαλά μέσα του κάτι εγγενώς ακάθαρτο.
Σαν να εξακολουθούμε να ζούμε κάτω από τη σκιά εκείνης της πρωταρχικής ντροπής των πρωτοπλάστων, καθώς μετά την έξοδο τους από τον Παράδεισο, κατάλαβαν ότι ήταν γυμνοί και έσπευσαν να καλυφθούν.
Και βέβαια, η μεγάλη απώλεια δεν ήταν η γυμνότητα. Η μεγάλη απώλεια ήταν η ντροπή της απώλειας του Παραδείσου. Γιατί πριν από αυτήν, το σώμα δεν ήταν πρόβλημα, ήταν τρόπος κοινωνίας. Η σάρκα δεν ήταν το αντίθετο του πνεύματος, ήταν ο τόπος της σχέσης.
Και πράγματι...
Σκέψου το τρυφερό κορμάκι ενός βρέφους στην αγκαλιά της μητέρας του. Δεν υπάρχει τίποτε πιο σαρκικό, κι όμως, δεν υπάρχει τίποτε πιο ιερό. Το σώμα δεν είναι εκεί αντικείμενο, είναι ο τόπος όπου η αγάπη γίνεται ορατή.
Κι' όμως το ίδιο σώμα, η ίδια σάρκα, μπορεί να γίνει αργότερα πεδίο ντροπής, ενοχής ή εκμετάλλευσης. Όχι γιατί άλλαξε η σάρκα, αλλά γιατί άλλαξε ή μάλλον χάθηκε η σχέση. Γιατί η σχέση εξέπεσε σε "χρήση".
Και ίσως εδώ βρίσκεται μια μεγάλη αλήθεια. Ακόμη και η πιο φτηνή καθώς την λέμε χυδαιότητα δεν κατοικεί στις λέξεις, κατοικεί στην ποιότητα της σχέσης. Γιατί η ίδια λέξη μπορεί να γίνει προσβολή και η ίδια λέξη μπορεί να γίνει χάδι. Η ίδια λέξη μπορεί να ταπεινώσει και η ίδια λέξη μπορεί να γίνει η πιο τρυφερή εξομολόγηση. Πως μας ακούγονται άραγε οι φράσεις "μαλάκα μου σε λατρεύω!" ή "σ' αγαπώ ρε ηλίθια!";
Πώς γίνεται, άραγε, ένας άνθρωπος να ψιθυρίζει στο σώμα του αγαπημένου του ακόμη και τις πιο γήινες, τις πιο τολμηρές λέξεις και εκείνες να ακούγονται σαν χάδι; Πώς γίνεται μια φράση όπως «ο κώλος σου», που έξω από τον έρωτα μπορεί να ακουστεί ωμή ή προσβλητική, μέσα στην απόλυτη οικειότητα δύο ανθρώπων να γίνεται σχεδόν μια εξομολόγηση λατρείας;
Γίνεται, γιατί εκείνη τη στιγμή δεν μιλά το λεξικό. Μιλά η σχέση. Δεν μιλά μια υγειονομική ορθότητα, ούτε μια λεκτική αποστείρωση. Μιλά η οικειότητα. Μιλά η εμπιστοσύνη. Μιλά εκείνη η πρωτόγονη γλώσσα της ζωτικής ορμής των σωμάτων, που υπήρχε πολύ πριν γεννηθούν οι κανόνες της ευπρέπειας. Εκεί, οι λέξεις παύουν να περιγράφουν το σώμα. Αρχίζουν να το χαϊδεύουν. Δεν κατονομάζουν ένα μέλος του σώματος, αγγίζουν το ολόκληρο ενός ανθρώπου.
Έτσι κι αλλιώς, ας μην κοροϊδευόμαστε, η πορνογραφία δεν βρίσκεται στις λέξεις. Βρίσκεται στο βλέμμα. Το ίδιο σώμα μπορεί να ειδωθεί με λαγνεία που το καταναλώνει ή με έρωτα που το αποθεώνει. Και τότε ακόμη και η πιο τολμηρή λέξη παύει να είναι χυδαία, γιατί έχει πάψει να μιλά απλά για ένα σώμα, μιλά για ένα πρόσωπο.
Οι λέξεις δεν έχουν από μόνες τους ηθικό περιεχόμενο. Το αποκτούν από τον τρόπο με τον οποίο κατοικούν ανάμεσα σε δύο ανθρώπους. Κι' όταν δύο άνθρωποι έχουν οικοδομήσει βαθιά εμπιστοσύνη, ακόμη και οι πιο γήινες λέξεις παύουν να είναι χυδαίες. Δεν λέγονται για να μειώσουν, δεν λέγονται για να αντικειμενοποιήσουν, λέγονται μέσα σε έναν χώρο όπου ο ένας έχει ήδη εμπιστευθεί ολοκληρωτικά τον εαυτό του στον άλλον. Στο χώρο της αμοιβαίας αποκάλυψης της ευαλωτότητας. Στο "σπίτι" της αμέριστης οικειότητας.
Εκεί, η γλώσσα παύει να είναι δημόσια και γίνεται κοινά ιδιωτική. Μια γλώσσα που μόνο δύο άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν. Ο Τζόυς το ήξερε αυτό. Και γι' αυτό οι επιστολές του προς τη Νόρα είναι σπουδαίες, επειδή αρνούνται να ντραπούν για το σώμα. Το ίδιο και το Σεφέρης. Κι' όμως μοιάζει αυτό να μας σοκάρει.
Γιατί ο έρωτας, όταν είναι αληθινός, δεν αγαπά μόνο την ψυχή.
Αγαπά τον τρόπο που η ψυχή κατοικεί μέσα στο σώμα. Τη μυρωδιά του, τον ιδρώτα του, την αφή του, τις πιο ατελείς, τις πιο καθημερινές, τις πιο γήινες πλευρές του. Όχι σαν αντικείμενο κατανάλωσης, αλλά σαν αποκάλυψη ενός μοναδικού προσώπου.
Ίσως τελικά η πραγματική χυδαιότητα να μην είναι ποτέ οι λέξεις.
Η πραγματική χυδαιότητα είναι να χρησιμοποιείς το σώμα ενός ανθρώπου χωρίς να συναντάς το πρόσωπό του. Ή να χρησιμοποιείς εσύ ο ίδιος το σώμα σου χωρίς να έχεις αναγνωρίσει ποτέ το πρόσωπο σου. Να υπάρχει επιθυμία χωρίς σχέση, ηδονή χωρίς αναγνώριση, σάρκα χωρίς αγάπη, ά-σχετη χρήση.
Ενώ η πιο γήινη, η πιο προκλητική λέξη μπορεί να γίνει σχεδόν ιερή όταν λέγεται από έναν άνθρωπο που, πριν αγγίξει το σώμα, έχει ήδη αγγίξει την ψυχή.
Γι' αυτό και ο Παράδεισος δεν ήταν η κατάσταση όπου οι άνθρωποι ήταν γυμνοί. Ήταν η κατάσταση όπου ήταν γυμνοί χωρίς να ντρέπονται.
Και ίσως αυτό να είναι ακόμη και σήμερα το πιο δύσκολο επίτευγμα του έρωτα. Όχι να γδυθείς από τα ρούχα σου, αλλά να γδυθείς από τη ντροπή σου, συμμετέχοντας σε κάτι μυστηριακό: στην μεταμόρφωση ακόμη και της βωμολοχίας σε χάδι.
Λιγότερα
Γιώτα Ματέρη
Η "ΑΓΙΑ ΧΥΔΑΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ", όπως παρουσιάζεται π.χ. συστηματικά στον "Μεγάλο Ανατολικό" του Εμπειρίκου εκδηλώνεται κατά ένα εμμονικό τρόπο ενσαρκούμενη σε ένα αντικείμενο του πόθου με εκατοντάδες προσωποποιήσεις: στην "παιδίσκη"! Κομβικό και ταυτόχρονα ανιαρό μέχρι αηδίας στην επανάλειψή του στοιχείο, αυτού του πολύτομου "έργου" είναι οι νατουραλιστικές περιγραφές με νοσηρή λεπτομέρεια λαγνείας, αλλά και κάθε είδους σεξουαλικής εκμετάλλευσης-χρήσης της "παιδίσκης", δηλαδή ανήλικων κοριτσιών, από την προεφηβεία που παρουσιάζονται με "λογοτεχνικό" οίστρο ως "λυτρωτικές πράξεις" με "καθαρτήριο λειτουργία"... Εάν όλο αυτό (σε συνδυασμό με αντίστοιχη εκζήτηση τον εμφάσεων του καλλιτέχνη στην φωτογραφική τέχνη, όπου έχει καταγραφεί, ότι πλήρωνε γονείς για να φωτογραφίζει κοριτσάκια σε διάφορες στάσεις) δεν συνιστά εκδίπλωση της νοσηρά διαστροφικής φαντασίας μιας καραμπινάτης ψυχιατρικής περίπτωσης, τότε τι ακριβώς άλλο σηματοδοτεί; Μήπως κάποιο υψηλό ηθικο-πολιτικό και παιδαγωγικό ιδεώδες ανώτερου πνευματικού περιεχομένου που θα ώφειλε να καταστεί γενικευμένος κανόνας αγάπης και αυθεντικών σχέσεων;
Αντώνης Ανδρουλιδάκης
Γιώτα Ματέρη Συμφωνώ ότι ο «Μέγας Ανατολικός» περιέχει σελίδες που σήμερα, και δικαιολογημένα, προκαλούν βαθιά ηθικά και αισθητικά ερωτήματα. Η παρουσία ανήλικων μορφών και η φαντασιακή τους επεξεργασία δεν είναι κάτι που μπορεί να προσπεραστεί ή να εξιδανικευθεί στο όνομα της λογοτεχνίας. Το δικό μου κείμενο, όμως, δεν επιχειρεί να υπερασπιστεί το έργο του Εμπειρίκου ούτε να τον προτείνει ως ηθικό πρότυπο. Αναφέρεται σε μια άλλη ιδέα: ότι ο έρωτας, όταν υπάρχει αμοιβαιότητα, ελευθερία και αγάπη, μπορεί να αποκαταστήσει τη σάρκα από τη ντροπή και να μεταμορφώσει ακόμη και τη γλώσσα της επιθυμίας. Με δυο λέξεις, για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις, η δική μου θέση είναι αυτονόητα σαφής: η επιθυμία χωρίς ελευθερία, χωρίς ισοτιμία και χωρίς συναίνεση δεν είναι έρωτας· είναι κατάχρηση της σχέσης. Η «αγία χυδαιότητα» για την οποία γράφω δεν αφορά την παραβίαση του άλλου, αλλά τη στιγμή που δύο ελεύθερα (ενήλικα προφανώς) πρόσωπα παύουν να ντρέπονται για το σώμα τους και μπορούν να κατοικήσουν τη σάρκα τους με τρυφερότητα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου